در ششم اکتبر ۱۹۷۳، یعنی ۵۲ سال پیش، جنگی میان کشورهای عرب و اسرائیل آغاز شد.

این جنگ در «یوم‌کیپور» یا «عید آمرزش» آغاز شد؛ روزی که زندگی روزمره در اسرائیل متوقف می‌شود و یهودیان با روزه‌داری و دعا، وقت خود را به عبادت و مناسک دینی اختصاص می‌دهند.

به گفته کوین کانلی، خبرنگار بی‌بی‌سی در امور خاورمیانه، این روز مقدس‌ترین روز برای یهودیان است و در عین حال، اسرائیل در چنین روزی بیش از هر زمان دیگری در وضعیت ضعف و آسیب‌پذیری قرار دارد.

در همان روز از سال ۱۹۷۳، مصر و سوریه با آغاز حمله‌ای غافلگیرانه علیه اسرائیل، جنگی را شعله‌ور کردند که پیامدهای آن تا امروز باقی مانده است.

این جنگ تلاشی از سوی اعراب بود تا شکست سنگین خود در سال ۱۹۶۷ را جبران کنند؛ اسرائیل در آن نبرد مرزهای منطقه را دگرگون کرد، بخش‌های وسیعی از سرزمین‌های عربی را به اشغال خود درآورد و ارتش‌های مصر، سوریه و اردن را شکست داد.

در آن جنگ، اسرائیل شبه‌جزیره پهناور سینا را تصرف کرد، بلندی‌های جولان را اشغال کرد و کرانه باختری را از اردن گرفت؛ از آن پس آشکار بود که مصر و سوریه مصمم‌اند سرزمین‌های ازدست‌رفته خود را بازپس گیرند.

پیام برژنف

در اوایل دهه ۱۹۷۰، جنگ سرد در اوج خود قرار داشت؛ آمریکا از اسرائیل حمایت می‌کرد و اتحاد جماهیر شوروی پشت مصر و سوریه ایستاده بود.

به این ترتیب، جنگ اکتبر به نبردی نیابتی میان دو ابرقدرت تبدیل شد. واشنگتن پیشرفته‌ترین تسلیحات را در اختیار اسرائیل قرار داد؛ اقدامی که به این کشور امکان داد تا پیشروی نیروهای مصری و سوری را به‌سرعت متوقف کرده، سپس ضدحمله‌ای ترتیب دهد و بخش اعظم سرزمین‌های از دست‌رفته را بازپس گیرد.

در این میان، ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور وقت ایالات متحده، پیامی از لئونید برژنف، رهبر اتحاد جماهیر شوروی، دریافت کرد که در آن نسبت به احتمال مداخله نظامی شوروی به نفع مصر هشدار داده شده بود.

در همان زمان، اسرائیل پس از عبور نیروهای تحت فرمان ژنرال آریل شارون از کانال سوئز، بار دیگر ابتکار عمل را در میدان نبرد به دست گرفته بود؛ شارونی که بعدها نخست‌وزیر اسرائیل شد.

موضع ایالات متحده چه بود؟

بر پایه اسناد محرمانه‌ای که در سال ۲۰۰۴ منتشر شد، دولت بریتانیا از آنکه ایالات متحده در جریان جنگ اکتبر ۱۹۷۳ بدون هماهنگی یا اطلاع قبلی با لندن، وضعیت آماده‌باش هسته‌ای جهانی را اعلام کرده بود، خشمگین شد.

پل رینولدز، خبرنگار امور جهانی بی‌بی‌سی در آن زمان، اظهار داشت که یک یادداشت شدیداللحن بریتانیا که پس از ۳۰ سال محرمانه بودن منتشر شد، نشان می‌دهد ادوارد هیث، نخست‌وزیر وقت بریتانیا، ریچارد نیکسون را متهم کرده بود که تلاش می‌کرد با اقداماتش توجه‌ها را از رسوایی واترگیت منحرف کند.

در این یادداشت آمده بود که «اقدام آمریکا خسارت جدی‌ هم در بریتانیا و هم در سراسر جهان به بار آورده است.»

ادوارد هیث گفت: «نباید تاثیر این ماجرا بر دیگر نقاط جهان را دست‌کم گرفت. به نظر می‌رسد رئیس‌جمهوری که درگیر رسوایی‌ مانند واترگیت است، آماده است بدون هیچ مشورت با متحدانش و بی‌آن‌که توجیهی نظامی داشته باشد، در هر لحظه دست به چنین اقدامی بزند.»

ادوارد هیث این ماجرا را نمونه‌ای روشن از آن دانست که چگونه اختلاف‌نظر میان ایالات متحده و متحدانش می‌تواند به‌سرعت شکل بگیرد. او خاطرنشان کرد که از هشدار هسته‌ای از طریق خبرگزاری‌ها مطلع شده و افزود: «وقتی از الک داگلاس-هیوم وزیر امور خارجه دربارهٔ آن پرسیدم، کنار او نشسته بودم و او هم درست در همان وضعیت من بود.»

مشکل زمانی پیچیده‌تر شد که هنری کیسینجر، وزیر امور خارجه ایالات متحده، تلاش کرد وضعیت هشدار را کم‌اهمیت جلوه دهد؛ آن هم در شرایطی که کانال‌های ارتباطی با طرف بریتانیایی ضعیف و ناکارآمد بودند.

وضعیت دفکان ۳ یعنی چه؟

در آن مقطع، سطح آماده‌باش ارتش آمریکا به مرحله «دفکان ۳» ارتقا یافت؛ سومین سطح از پنج درجه آماده‌باش نظامی که بیانگر آماده‌باش بالای همه نیروها، از جمله نیروهای هسته‌ای، است.

بر پایه ارزیابی کمیته مشترک اطلاعات، هنری کیسینجر، وزیر خارجه آمریکا، تصمیم افزایش سطح آماده‌باش را به لرد کرومر، سفیر بریتانیا در واشنگتن، اطلاع داد، اما این اطلاع‌رسانی را به‌گونه‌ای انجام داد که مبهم و موجب سردرگمی شد.

به گفته لرد کرومر، آنچه به او منتقل شده بود تنها اشاره‌ای کلی به «افزایش سطح آماده‌باش نظامی و لغو مرخصی نیروهای ارتش و نیروی دریایی در مناطق نزدیک به میدان نبرد» بود.

واکنش کند در لندن

کیسینجر ساعت ۵:۱۵ بامداد به وقت لندن تصمیم افزایش سطح آماده‌باش را به لرد کرومر اطلاع داد. این تصمیم حدود ساعت شش صبح به اجرا درآمد و کرومر در ساعت ۶:۲۰ با لندن تماس گرفت، اما موضوع جدی گرفته نشد و نه نخست‌وزیر و نه وزیر خارجه از آن آگاه شدند.

حدود ساعت ۷:۳۰ صبح، افسر اطلاعاتی کشیک در دفتر شورای وزیران از طریق مرکز پایش الکترونیکی دولت و بر اساس اطلاعات دریافتی از منابع اطلاعاتی آمریکا از اعلام آماده‌باش آگاه شد. اما نیروی دریایی ایالات متحده تا ساعت ۸:۰۰ هیچ اطلاعیه رسمی‌ برای کشورهای عضو ناتو ارسال نکرد.

در نشست بعدی ناتو، خشم متحدان متوجه دونالد رامسفلد، سفیر آمریکا در بروکسل شد؛ کسی که بعدها وزیر دفاع شد. اسناد آمریکایی نشان می‌دهد او نسبت به اعتراض‌های متحدان اروپایی ابراز درک و همدلی کرده بود.

مشکل سفیر

جزئیات دیگری نیز مطرح بود که به‌خوبی نشان می‌داد مسیرهای ارتباطی تا چه اندازه ضعیف عمل کرده‌اند.

نشست ناتو برای تشریح وضعیت آماده‌باش ساعت ۱۱:۴۵ آغاز شد و در ساعت ۱۳:۳۰ به پایان رسید.

با وجود پایان جلسه در ساعت ۱۳:۳۰، سفیر بریتانیا تا ۱۴:۲۵ گزارش خود را به لندن نفرستاد؛ موضوعی که باعث شد ادوارد هیث علت این تاخیر را جویا شود. سفیر توضیح داد که در جلسه تنها بوده و کسی را نداشته تا پیام را زودتر ارسال کند.

کمیته‌ای از سرویس اطلاعاتی بریتانیا به این نتیجه رسید که اعلام آماده‌باش هسته‌ای از نظر نظامی توجیهی نداشته و واکنش ایالات متحده در این زمینه «بیش از اندازه افراطی» بوده است.

هنری کیسینجر از تصمیم خود دفاع کرد و گفت این اقدام برای جلوگیری از هرگونه تحرک نظامی اتحاد شوروی ضروری بوده است. مصاحبه‌های بعدی با مقام‌های شوروی نشان داد که پیام برژنف در واقع یک مانور سیاسی بوده و هدفش این بوده که آمریکا، اسرائیل را به توقف جنگ ترغیب کند.

در یوم‌کیپور، اوضاع اسرائیل چگونه بود؟

در آن زمان، ایهود باراک، که سال‌ها بعد نخست‌وزیر اسرائیل شد، تحصیلاتش را در دانشگاه استنفورد آمریکا به پایان رسانده بود و پیش‌تر در نیروهای ویژه ارتش اسرائیل خدمت کرده بود.

به محض شنیدن خبر جنگ، وسایلش را جمع کرد و به تل‌آویو بازگشت و بی‌درنگ راهی مرکز فرماندهی ارتش اسرائیل شد.

ایهود باراک می‌گوید: «چهره‌ها رنگ باخته بود، گویی لایه‌ای از غبار بر آن‌ها نشسته باشد. آن روز سخت‌ترین لحظه جنگ بود. بعدها نیروهای اسرائیلی وارد میدان شدند و بخش‌هایی از زمین‌ها را بازپس گرفتند، اما در همان روز، اثر روانی پیروزی سال ۱۹۶۷ از میان رفت و باور شکست‌ناپذیری ارتش اسرائیل فروپاشید.»

نفت

کشورهای نفت‌خیز خلیج فارس برای مجازات غرب به‌دلیل حمایت از اسرائیل، به استفاده از آنچه در آن زمان «سلاح نفت» نامیده می‌شد، روی آوردند. با قطع صادرات نفت اعراب، قیمت سوخت در کشورهای غربی به‌سرعت افزایش یافت، بازارهای بورس سقوط کرد و رشد اقتصادی کاهش یافت؛ بحرانی که تاثیر آن تا سال‌ها بر اقتصاد جهانی باقی ماند.

در آن دوران، آمریکا و کشورهای اروپایی در پی یافتن جایگزین‌هایی برای نفت و گسترش منابع متنوع انرژی برآمدند؛ دورانی که هم‌زمان با آغاز تلاش‌ها برای توسعه خودروهای گازسوز بود.

از مهم‌ترین پیامدهای جنگ اکتبر این بود که مصر از حوزه نفوذ شوروی خارج شد و به‌سوی ائتلافی استراتژیک با ایالات متحده گرایش یافت. چند سال بعد، با امضای پیمان صلح با اسرائیل، به درگیری‌ها پایان داد. پیمان کمپ‌دیوید از مهم‌ترین توافق‌های سیاسی دوران پس از جنگ جهانی دوم به‌شمار می‌آید.

با آن‌که در جنگ اکتبر برخی از سنگین‌ترین نبردهای زرهی تاریخ روی داد، اما این جنگ نشان داد تانک‌ها و خودروهای زرهی در برابر موشک‌ها بسیار آسیب‌پذیرند و اسرائیل دریافت که دوران پیروزی‌های سریع و آسان برایش به پایان رسیده است.