اسرائیل در تصمیمی جنجالی منطقه جداشده سومالی‌لند را به عنوان یک کشور مستقل به رسمیت شناخته است. این اقدام با موجی از محکومیت از سوی بسیاری از کشورهای جهان روبه‌رو شده است.

اسرائیل نخستین کشور جهان است که بیش از ۳۰ سال پس از اعلام استقلال سومالی‌لند از سومالی، آن را به عنوان یک کشور به رسمیت شناخته است.

رئیس‌جمهور سومالی‌لند این تصمیم را «لحظه‌ای تاریخی» توصیف کرده است، اما دولت سومالی در واکنشی تند این اقدام اسرائیل را حمله به حاکمیت خود دانست و آن را رد کرد.

پس از آن، ده‌ها کشور و سازمان، از جمله ترکیه، عربستان و اتحادیه آفریقا، از این تصمیم غافلگیرکننده اسرائیل انتقاد کردند.

چین نیز به این موج مخالفت‌ها پیوست و لین جیان، سخنگوی وزارت خارجه این کشور، به خبرنگاران گفت: «هیچ کشوری نباید در راستای منافع خودخواهانه خود، به تشویق یا حمایت از نیروهای تجزیه‌طلب داخلی در سایر کشورها بپردازد.»

با این حال، آمریکا در نشست اضطراری شورای امنیت سازمان ملل برای بررسی این موضوع، از تصمیم اسرائیل دفاع کرد و گفت واکنش‌ها در تضاد با تصمیم شماری از کشورهای عضو سازمان ملل برای به رسمیت شناختن کشور فلسطین است؛ اقدامی که آمریکا به شدت مخالف آن بود.

تمی بروس، معاون سفیر آمریکا در سازمان ملل، گفت: «اوایل امسال چندین کشور، از جمله اعضای همین شورا، به صورت یک‌جانبه تصمیم گرفتند کشوری فلسطینی را که وجود خارجی ندارد به رسمیت بشناسند، اما هیچ‌گونه نشست اضطراری برای ابراز نارضایتی این شورا برگزار نشد.»

جاناتان میلر، معاون سفیر اسرائیل در سازمان ملل، به اعضای شورای امنیت گفت اقدام اسرائیل «گامی خصمانه علیه سومالی نیست و مانع گفت‌وگوهای آتی میان دو طرف نخواهد بود».

او افزود: «به رسمیت شناختن، نه یک اقدام ستیزه‌جویانه، بلکه یک فرصت است.»

چرا سومالی‌لند خواهان استقلال است؟

سومالی‌لند، منطقه‌ای جداشده و نیمه‌بیابانی در ساحل خلیج عدن، پس از سرنگونی محمد زیادباره، دیکتاتور نظامی سومالی در سال ۱۹۹۱، اعلام استقلال کرد.

این اقدام پس از مبارزات جدایی‌طلبانه‌ای صورت گرفت که طی آن نیروهای آقای زیادباره برای تعقیب چریک‌های شورشی وارد این منطقه شدند. در جریان این درگیری‌ها، ده‌ها هزار نفر کشته و شهرها ویران شدند.

سومالی‌لند با وجود آن‌که از سوی جامعه بین‌المللی به رسمیت شناخته نشده، دارای یک نظام سیاسی فعال، نهادهای حکومتی، نیروی پلیس و حتی واحد پول مخصوص به خود است.

پیشینه تاریخی آن به عنوان منطقه‌ای متمایز در سومالی به دوران استعماری در قرن نوزدهم بازمی‌گردد. این منطقه تا سال ۱۹۶۰ تحت‌الحمایه بریتانیا بود و با نام سومالی‌لند بریتانیا شناخته می‌شد، تا آن‌که با سومالی‌لند ایتالیا ادغام شد و جمهوری سومالی را شکل داد.

حامیان استقلال سومالی‌لند می‌گویند جمعیت این منطقه عمدتا از طایفه اسحاق تشکیل شده که از نظر قومی با سایر بخش‌های سومالی تفاوت دارد.

همچنین سومالی‌لند، با جمعیتی حدود شش میلیون نفر، از صلح و ثبات نسبی برخوردار است. طرفداران استقلال استدلال می‌کنند که این منطقه نباید به سومالی پیوند داده شود که سال‌هاست گرفتار حملات شبه‌نظامیان اسلام‌گرا بوده است.

با این حال، سومالی این منطقه خودگردان را بخشی جدایی‌ناپذیر از قلمرو خود می‌داند. دولت سومالی در موگادیشو بارها گفته است که هرگونه به رسمیت شناختن استقلال سومالی‌لند، نقض حاکمیت این کشور خواهد بود.

حسن شیخ محمود، رئیس‌جمهور سومالی، تصمیم اسرائیل را «تهدیدی وجودی» علیه یکپارچگی کشورش توصیف کرده است.

چرا اسرائیل سومالی‌لند را به عنوان یک کشور مستقل به رسمیت شناخت؟

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در تماسی تلفنی با عبدالرحمان محمد عبداللهی، رئیس‌جمهور سومالی‌لند، گفت که اسرائیل «حق تعیین سرنوشت» سومالی‌لند را به رسمیت می‌شناسد.

او همچنین گفت که شناسایی رسمی سومالی‌لند، «فرصتی بزرگ برای گسترش» همکاری‌ها میان دو طرف خواهد بود.

اسرائیل وعده داده است که در حوزه‌های کشاورزی، سلامت، فناوری و اقتصاد با سومالی‌لند همکاری کند.

با این حال، تحلیلگران می‌گویند دلایلی راهبردی پشت این تصمیم وجود دارد.

اندیشکده اسرائیلی «موسسه مطالعات امنیت ملی» ماه گذشته در گزارشی نوشت: «اسرائیل به دلایل راهبردی متعددی به متحدانی در منطقه دریای سرخ نیاز دارد؛ از جمله احتمال درگیری با حوثی‌ها در آینده.»

در این گزارش، با اشاره به نیروهای حوثی مورد حمایت ایران در یمن، آمده است: «سومالی‌لند گزینه‌ای ایده‌آل برای چنین کاری است، زیرا می‌تواند دسترسی بالقوه به یک منطقه عملیاتی در نزدیکی منطقه درگیری را در اختیار اسرائیل بگذارد.»

پس از آغاز جنگ غزه در اکتبر ۲۰۲۳، اسرائیل بارها اهدافی را در یمن هدف حمله قرار داد. این حملات در پاسخ به حملات حوثی‌ها به اسرائیل انجام شد که به گفته آن‌ها در چارچوب همبستگی با فلسطینی‌ها در نوار غزه صورت گرفته بود.

در واکنش به شناسایی رسمی سومالی‌لند از سوی اسرائیل، حوثی‌ها هشدار دادند که هرگونه حضور اسرائیل در سومالی‌لند، از نظر آن‌ها «هدف نظامی» محسوب خواهد شد.

چند ماه پیش، شماری از رسانه‌ها گزارش دادند که اسرائیل با سومالی‌لند درباره احتمال اسکان مجدد فلسطینی‌هایی که به اجبار از غزه خارج شده‌اند تماس گرفته است.

اسرائیل درباره این گزارش‌ها اظهارنظری نکرد، اما در آن زمان سومالی‌لند گفت هرگونه اقدام اسرائیل برای به رسمیت شناختن استقلال این منطقه، ارتباطی با مسئله فلسطین نخواهد داشت.

هم دولت سومالی و هم تشکیلات فلسطینی گفته‌اند که به رسمیت شناختن سومالی‌لند از سوی اسرائیل ممکن است با طرحی برای جابه‌جایی اجباری فلسطینی‌ها مرتبط باشد.

رئیس‌جمهور سومالی در پارلمان این کشور گفت: «سومالی هرگز اخراج اجباری فلسطینی‌ها از سرزمین برحقشان به نقطه‌ای دوردست را نخواهد پذیرفت.»

کامرون هادسون، تحلیلگر آفریقایی مستقر در آمریکا، به بی‌بی‌سی گفت اسرائیل در درجه نخست برای مقابله با نفوذ ایران در منطقه دریای سرخ، سومالی‌لند را به رسمیت شناخته است.

او گفت: «دریای سرخ همچنین مسیری برای انتقال سلاح و نیرو به سمت شرق مدیترانه است. این منطقه به طور سنتی منبع پشتیبانی و تجهیز نیروهای فعال در غزه بوده است. بنابراین حضور امنیتی در دهانه دریای سرخ، صرفا در خدمت منافع امنیت ملی اسرائیل است.»

چرا اقدام اسرائیل تا این حد محکوم شده است؟

این تصمیم اسرائیل با انتقاد کشورها و نهادهایی مانند مصر، ترکیه، عربستان، اتحادیه آفریقا، یمن، سودان، نیجریه، لیبی، ایران، عراق و قطر روبه‌رو شده است.

بسیاری از آن‌ها در بیانیه‌های محکومیت خود، به «تمامیت ارضی» سومالی اشاره کرده‌اند.

اتحادیه آفریقا مدت‌هاست نگران این موضوع است که به رسمیت شناختن سومالی‌لند، واکنشی زنجیره‌ای ایجاد کند و جدایی‌طلبان در مناطق دیگر هم خواهان شناسایی شوند.

عبدالرحمان سعید، تحلیلگر منطقه شاخ آفریقا در بریتانیا، به بی‌بی‌سی گفت: «مناطق مختلف ممکن است بدون رضایت دولت‌های مرکزی، به دنبال ایجاد اتحادهای خارجی بروند؛ امری که سابقه‌ای خطرناک ایجاد می‌کند و می‌تواند به بی‌ثباتی گسترده منجر شود.»

آیا ممکن است کشورهای بیشتری از استقلال سومالی‌لند حمایت کنند؟

کشورهایی که به عنوان متحد یا حامی بالقوه سومالی‌لند شناخته می‌شوند، عمدتا سکوت کرده‌اند.

برای مثال امارات متحده عربی که یک بندر نظامی را در سومالی‌لند اداره می‌کند، بیانیه‌ای صادر نکرده است.

کامرون هادسون به بی‌بی‌سی گفت که امارات «درباره مسئله سومالی‌لند کاملا همسو با اسرائیلی‌هاست».

او افزود: «فکر می‌کنم حتی همین امروز هم شاهد هم‌راستایی منافع اسرائیل و امارات در سراسر منطقه دریای سرخ هستیم.»

دولت اتیوپی نیز از اظهارنظر خودداری کرده است. سال گذشته، سومالی‌لند با اتیوپی که کشوری محصور در خشکی است، توافق کرد بخشی از خط ساحلی خود را به این کشور اجاره دهد. این اقدام خشم دولت سومالی را برانگیخت.

آقای عبدالرحمان گفت ترکیه برای میانجی‌گری میان سومالی و اتیوپی وارد عمل شد و در نهایت اتیوپی با امضای توافقی با دولت سومالی، اعلام کرد به تمامیت ارضی این کشور پایبند خواهد بود.

این تحلیلگر افزود: «در نتیجه، هرچند ممکن است شناسایی یک‌جانبه سومالی‌لند از سوی اسرائیل با استقبال بی‌سروصدای اتیوپی همراه شود، اما به نظر می‌رسد آدیس‌آبابا رویکرد محتاطانه 'صبر و مشاهده' را در پیش گرفته است.»

سومالی‌لند امیدوار بود با توجه به نشانه‌هایی که پیش از آغاز دور دوم ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ پدیدار شده بود، آمریکا استقلال آن را به رسمیت بشناسد.

اما آقای ترامپ در واکنش به تصمیم اسرائیل، به روزنامه نیویورک پست گفت که به سرعت از اقدام نتانیاهو پیروی نخواهد کرد.

او به این روزنامه گفت: «اصلا کسی می‌داند سومالی‌لند دقیقا چیست؟»

اتحادیه اروپا و بریتانیا نیز از به رسمیت شناختن استقلال سومالی‌لند خودداری کرده‌اند و گفته‌اند که از تمامیت ارضی سومالی حمایت می‌کنند.