گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد- صدیقه نژادقربان: در دل شرق ایران، در ارتفاع حدود ۱۴۴۰ متر از سطح دریا، شهری قرار دارد که بیشتر از هر چیز با طلای سرخش، یعنی زعفران شناخته میشود، «قائن» که به آن قائنات هم میگویند. قائنات پیش از هر چیز با زعفران شناخته میشود؛ ادویهای که در بسیاری از بازارهای جهانی بهعنوان یکی از باکیفیتترین نمونهها شناخته شده است و این جایگاه درباره زعفران تولیدی این منطقه واقعیت دارد. ایران بیش از ۹۰درصد از زعفران جهان را تولید میکند، و استان خراسان جنوبی بهویژه قائنات بخش مهمی از این تولید را تشکیل میدهد.
وقتی زمستان در راه است و نسیم خنک به دشتهای اطراف میوزد، زمینهای خشک و تپههای پراکنده قائن، رنگی متمایز از دیگر مناطق خراسان جنوبی به خود میگیرند. زعفران، نه تنها محصولی اقتصادی بلکه نمادی از فرهنگ و تاریخ این منطقه است. بیش از ۲۳ هزار خانوار محلی در تولید و برداشت آن مشارکت دارند و کیفیت آن، از نظر رنگ، عطر و طعم، در سطح جهانی مطرح است. انواع زعفران، از سرگل تا نگین، ارزش اقتصادی متفاوتی دارند و سالانه بخشی از درآمد منطقه را شکل میدهند.
وقتی از قائنات حرف میزنیم، معمولاً اولین تصویر عبارتی مثل «مهد زعفران» به ذهن میآید، اما این شهر در زمستان تصویر متفاوتی را از خود به نمایش میگذارد؛ چیزی فراتر از یک شهر محصولمحور، چیزی که با بدنه زندگی روزمره انسانها گره خورده است.
قائنات در شمال شرق استان خراسان جنوبی قرار دارد و مرکز شهرستانی به همین نام است، منطقهای با جمعیتی نزدیک به ۱۱۵ هزار نفر، بخشهای شهری و روستایی گسترده، و تاریخی چندهزارساله. این شهر، بیش از آنکه مقصد گردشگری کلاسیک باشد، مجتمع زندگی، کشاورزی و تاریخ است که در زمستان چهرهای قابل لمستر پیدا میکند.
برای بسیاری، تصویر قائنات یادآور مزارع زعفران بنفش در پاییز است. اما این «طلای سرخ» ثمره زمستانهای سرد و خاک خشک و زهکشیشده منطقه است؛ اقلیمی که پیش از هر چیز باعث شده زعفران قائنات به استاندارد طلایی این ادویه در جهان تبدیل شود، با غلظت بالای عطر، رنگ و طعم که در اغلب مناطق جهان یافت نمیشود.
وقتی در بازار شهر قدم میزنید، غرفههای زرشک، بادام و سوغات محلی در کنار بستههای زعفران دیده میشود، اما زعفران هنوز مرکزیترین کالاست؛ نه بخشی از منبع درآمد ساده، بلکه نمادی اقتصادی و فرهنگی که صادراتش سهم قابلتوجهی در گزارشهای کشاورزی استان دارد. در سالهای اخیر، بستهبندیهای کوچک و با کیفیت زعفران قائنات به بازارهای صادراتی راه یافته و ارزش افزوده بیشتری نسبت به فروش فلهای یافتهاند.
لایههای پنهان سفر به قاین
اما قائنات به زعفران محدود نمیشود. تاریخ این منطقه به قدمتی بسیار بیشتر از چشماندازهای امروزی بازمیگردد. در سرزمین قائنات، آثاری کشف شده که نشان میدهد انسان از حدود ۳۰ تا ۳۵ هزار سال قبل در این پهنه زیسته است و غارهایی مانند غار خونیک از مهمترین نشانههای سکونت بشر در دوره پارینهسنگیاند.
ناصر خسرو، در سفرنامهاش، قائن را شهری محصور و مهم توصیف کرده و به مسجد آدینهاش اشاره کرده است. در مرکز شهر، بنای مسجد جامع قائن یکی از نخستین نشانههای تاریخی و مذهبی است که توجه را جلب میکند. این مسجد، یکی از اولین آثار ثبتشده در فهرست آثار ملی استان است و دیوارها و تزئینات آن گواهی بر حضور مستمر این محل در تاریخ معماری ایران است. بنای اولیه آن در دوران ایلخانی ساخته شد و بنا به کتیبههای تاریخی در دورههای بعدی نیز تعمیر و مرمت شده است، از جمله دستور امیر جمشید قارنی در سال ۷۹۶ هجری قمری که بخشهایی از ساختار را تقویت کرد.
معماری مسجد جامع قائن در عین سادگی نشان میدهد که این شهر در طول قرنها از موقعیت مذهبی و اجتماعی مهمی برخوردار بوده است. حضور دو قبله در آن، ویژگی نادری است که در بناهای مذهبی کمتر دیده میشود؛ و این خود نقطهای برای تحلیل اینکه چگونه هویت شهری و مذهبی در مسیرهای تاریخی ایران شکل گرفته است، فراهم میکند.
در کمی آنسوتر، قلعه کوه قائن دیدگان را به سمت خود میکشاند. این قلعه از آثار ملی ایران است و بازتاب یک لایه دیگر از تاریخ امنیت و دفاع شهری است؛ دژی که در دورههای مختلف از جمله دوره اسماعیلیان و حتی پیش از اسلام بر فراز سرزمین دیده شده و به عنوان یکی از مراکز مهم نگاهبان و دفاعی شناخته میشود.
برخی منابع تاریخی این منطقه را محل تلاقی راههای قدیم تجارت میدانند؛ جایی که جادههای خراسان را به محورهای جنوبیتر و حتی سواحل عمان و سیستان مرتبط میکرد، این یعنی قائنات تنها یک مرکز کشاورزی نبوده، بلکه بخشی از شبکه تاریخی حرکت کالا و فرهنگ نیز بوده است.
در همین پهنه، روستاهایی مانند نیگ با دژ زیرزمینیاش و دیگر روستاهای اطراف مانند آفین، بازتابی از زندگی سنتی و پایدار ساکنان این منطقه را نشان میدهند. این روستاها هم با زراعت و دامداری پیوند دارند و هم با میراثهای محلی مانند مزارع زرشک و مزارع ادویه و گیاهان دارویی، که همه بخشی از مدل معیشتی باستانی و مدرن مردم است.
آثار دیگری نیز وجود دارند که نباید از آنها گذشت. موزه آب قائن در آبانبار تاریخی شهر قرار دارد و سازوکارهای سنتی مدیریت آب را به نمایش میگذارد؛ گونهای از نگاه به مفاهیم تابآوری انسان در محیطهای خشک. این موزه و سازههای مرتبط با آب نشان میدهند که قائنات چگونه توانسته است با منابع محدود طبیعی سازگاری پیدا کند، نکتهای که بخش دیگری از هویت این منطقه است
در کنار اینها، موزه مردمشناسی بازتاب رفتارها، آدابورسوم، آیینهای مانند مراسم شب یلدا، پوششهای محلی، روشهای سنتی کشاورزی و حتی مراحل فرآوری زعفران را به تصویر میکشد؛ مجموعهای که بهوضوح نشان میدهد زندگی این منطقه تنها از محصول نیست بلکه از تجربهای انسانی شکل گرفته است.
اگر کمی بیشتر به گذشته نگاه کنیم، شواهد باستانشناسی در غار خونیک و غار جوجه نشان میدهد که انسانها از هزاران سال قبل در این منطقه سکونت داشتهاند. ابزار سنگی و آثار میانسنگی موجود در این غارها، نه تنها قدمت حضور بشر را ثابت میکند، بلکه تجربه تعامل انسان با محیط خشک و نیمهخشک را نیز روایت میکند. شبکههای سنتی آبرسانی، مانند قنات شاهیک، نمونه دیگری از تلاش انسان برای زندگی در شرایط سخت محیطی هستند و هنوز بخش مهمی از زندگی روستایی و شهری قائنات را شکل میدهند.
قائنات همچنین تجربهای از طبیعت خشک و نیمهخشک شرق ایران ارائه میدهد. دشتهای وسیع، تپهماهورها و زمینهای کوهستانی، چشماندازی متفاوت از مناطق شمالی و غربی کشور هستند. در این میان، اسفدن و مناطق حفاظتشده نزدیک، زیستگاه گونههای بومی حیاتوحش به شمار میروند. تجربه قدم زدن در این مناطق، ترکیبی از سکوت طبیعت و حضور تاریخی انسانها را به تصویر میکشد.
در قائنات، غذا بخشی از تجربه فرهنگی مردم به ویژه در فصول سرد سال مانند آش شلغم و قوروت بادمجان، بازتاب دهنده سازگاری با اقلیم و محصولات منطقه است. ترکیب ادویههای محلی، استفاده از حبوبات و سبزیهای متناسب با محیط خشک و روشهای آشپزی مشترک در سراسر خراسان جنوبی، بخش دیگری از فرهنگ غذایی را شکل میدهد که ریشه در سنتهای دیرینه دارد. این غذاها نه تنها احتیاجات غذایی را برآورده میکنند، بلکه روایت زندگی اقتصادی-اجتماعی منطقه را نیز تقویت میکنند.
