از اکباتان باستانی که امروز بهعنوان تپه هگمتانه در همدان امروزی شناخته میشود، تا شهرک اکباتان تهران، فاصله زمانی و مکانی طولانی وجود دارد. با این حال، آنچه در این شهر و این شهرک، از دوران باستان تا امروز رخ داده، این تصور را تقویت میکند که گویی نام «اکباتان» با ایستادگی و صلابت پیوندی دیرینه دارد، چرا که اکباتان نهتنها از روزگار مادها تا ساسانیان یکی از کانونهای اصلی قدرت در ایران بود، بلکه در چهار دهه گذشته نیز به نمادی از مقاومت مدنی و کنش جمعی در ایران معاصر بدل شده است.
خیابانهای شهر تاریخی همدان در روز پنجشنبه یازدهم دیماه، صحنه رویارویی معترضان با نیروهای سرکوب جمهوری اسلامی شد و جوانان معترض موفق شدند نیروهای امنیتی سرکوبگر را عقب برانند؛ رخدادی که واکنشها و تحسینهای گستردهای را در پی داشت و مقاومت ساکنان شهرک اکباتان تهران در جریان خیزش سراسری ۱۴۰۱ را یادآوری کرد. گویی این شهر و شهرک به شکلی معنادار از نام خود که «محل گردهمایی» است، تاثیر پذیرفتهاند.
اکباتان، نخستین پایتخت فلات ایران
اکباتان باستانی همان شهری است که امروزه بقایای آن در تپه هگمتانه در مرکز شهر همدان قرار دارد؛ محوطهای باستانی که در دامنههای کوه الوند شکل گرفت و یکی از کهنترین مراکز استقرار شهری در فلات ایران به شمار میآید. این شهر در منابع تاریخی با نامهای «هگمتانه» در فارسی باستان و «اکباتان» در متون یونانی شناخته میشود.
نام هگمتانه از واژهای مادی به معنای «جای گردهمایی» یا «محل تجمع» گرفته شده و بهخوبی نشان میدهد که این شهر از آغاز، کارکردی فراتر از یک سکونتگاه عادی داشته و مرکز تصمیمگیری و قدرت بوده است. یونانیان این نام را به شکل Ecbatana ثبت کرده و آن را شهری باشکوه با ساختاری منظم و چندلایه توصیف کردهاند.
اکباتان در سده هفتم پیش از میلاد، پایتخت دولت ماد بود و نخستین تجربه دولت متمرکز ایرانی آنجا شکل گرفت. طبق روایات هرودوت، دیاکو (بنیانگذار سلسله ماد) این شهر را با هفت دیوار تودرتو به رنگهای مختلف بنا کرد تا نمادی از قدرت و اتحاد اقوام ایرانی باشد.
اکباتان پس از سقوط مادها و در دوره هخامنشیان، بهعنوان پایتخت تابستانی و محل نگهداری خزانه و اسناد حکومتی اهمیتش را حفظ کرد. در دوران اشکانیان و سپس ساسانیان نیز این شهر یکی از مراکز مهم اداری و نظامی غرب ایران باقی ماند و پیوستگی حیات شهری آن هرگز بهطور کامل گسسته نشد.
همین تداوم تاریخی و جایگاه محوری آن را به یکی از معدود شهرهای باستانی جهان بدل کرد که هیچگاه از تپش نیفتاد و همواره کانون تحولات سیاسی و اجتماعی در غرب ایران بود. کمااینکه با آغاز دور تازه اعتراضها در ایران، نگاهها به همدان دوخته شد و ایستادگی معترضان در برابر نیروهای سرکوب و پیوستگی حضور مردم در خیابان در کانون توجه قرار گرفت؛ گویی حافظه تاریخی این شهر از نسلی به نسل دیگر، در بزنگاههای سرنوشتساز خود را بازتولید میکند. کمااینکه برخی معترضان هم روز پنجشنبه در شعارهایشان یادآوری کردند که همدان روزگاری پایتخت ایران بوده است.
شهرک اکباتان، میراثدار نامی کهن
ساخت شهرک اکباتان بهعنوان یکی از بزرگترین و مدرنترین مجموعههای مسکونی خاورمیانه، سال ۱۳۴۵ کلید خورد. طرح اولیه معماری این شهرک اثر جردن گروزن (معمار برجسته آمریکایی) بود، اما فرایند مدیریت اجرا و ساخت آن را رحمان گلزار شبستری بر عهده داشت. هدف از ساخت این شهرک ایجاد الگوی جدیدی از شهرنشینی مدرن برای طبقه متوسط روبهرشد پایتخت بود که با رعایت استانداردهای روز جهان و بتن مسلح (برای مقاومت در برابر زلزله) بنا شد.
انتخاب نام «اکباتان» برای این پروژه عظیم، انتخابی هوشمندانه و نمادین بود. طراحان و بانیان شهرک میخواستند با الهام از نام پایتخت باستانی مادها (هگمتانه/اکباتان)، تداوم تمدن و عظمت ایران باستان را در کالبد یک معماری پیشرو و مدرن بازتعریف کنند. همانگونه که اکباتان باستان در لغت به معنای «محل تجمع و گردآمدگان» بود، شهرک اکباتان تهران نیز با طراحی منحصربهفرد بلوکها و فضاهای عمومی مشاع، به گونهای ساخته شد که روح جمعی و همبستگی میان ساکنان را تقویت کند؛ ویژگی خاصی که در دهههای اخیر، این شهرک را از یک مجتمع مسکونی صرف، به یک واحد اجتماعی منسجم و یکی از نمادهای ایستادگی مدنی در ایران تبدیل کرد.
طنین فریادهای اعتراضی در شهرک اکباتان
در جریان خیزش سراسری ۱۴۰۱، شهرک اکباتان به یکی از مناطق پیشرو در اعتراضهای مردمی تبدیل شد و تصویر تاریخی پایداری و کنش جمعی ساکنان آن در حافظه تاریخی اعتراضهای ایران به یادگار ماند.
ساختار معماری خاص این شهرک با بلوکهای بتنی مرتفع، بههمپیوسته و فضاهای مشاع گسترده، امکانی کمنظیر برای شکلگیری مقاومت و همبستگی محلهای ایجاد میکرد.
در آن ماهها، شهرک اکباتان به یکی از کانونهای اصلی خیزش سراسری تبدیل شد. شعارهای شبانه که از پنجرهها در فضای شهرک میپیچید، نیروهای سرکوب را به وحشت انداخته بود. به طوری که با بلندگوهای دستی، ساکنان شهرک را به «قتل و سر بریدن» تهدید میکردند. با این حال، فشارهای امنیتی نهتنها روحیه معترضان را درهم نشکست، بلکه نام اکباتان را بهعنوان یکی از کانونهای شاخص اعتراضهای مدرن، در حافظه جمعی ایرانیان تثبیت کرد.
این ایستادگی البته بیهزینه نماند. یورشهای شبانه، بازداشتهای گسترده و پروندهسازیهای سنگین از جمله پرونده موسوم به «بچههای اکباتان» بخشی از بهای سنگینی بود که ساکنان این شهرک پرداختند.
شاید در نگاه نخست، پیوند دادن اعتراضهای اخیر همدان با آنچه حدود سه سال پیش در شهرک اکباتان تهران رخ داد، تنها ارجاعی نمادین به پیشینهای تاریخی به نظر برسد. با این حال، تکرار الگوهای مشابه از ایستادگی جمعی، حضور پیوسته مردم در فضاهای شهری و مقاومت در برابر سازوکارهای سرکوب این تصور را تقویت میکند که «اکباتان» در دو جغرافیای متفاوت، تنها یک نام نیست؛ بلکه حامل حافظهای مشترک از ایستادگی و نافرمانی مدنی است که در بزنگاههای تاریخی، خود را بازتولید میکند. حافظهای که ریشههای آن را میتوان تا اکباتان باستانی، بهعنوان یکی از نخستین کانونهای قدرت و اجتماع در تاریخ ایران، ردیابی کرد.
