نقشه جهانی تندرستی و سلامت به مدت چند دهه، به مقصدهایی آشنا اشاره داشت: بالی برای رهایی معنوی، تایلند برای درمانهای جامعنگر، و اروپا برای فرهنگ آبدرمانی و اسپا (Spa) که در گذر قرنها تثبیت شدهاند. با این حال عربستان سعودی که تا همین اواخر، کاملا بیرون از این موضوع قرار داشت، اکنون، با آرامش و اعتمادبهنفس، در حال بازطراحی این نقشه است.
این روزها در سراسر پادشاهی سعودی گونهای تازه از مراکز اقامتی سلامتمحور در حال شکلگیریاند که نه با تجمل و نمایش، بلکه به سکوت، وسعت و هدفمندی شناخته میشوند. عربستان سعودی به لطف انواع چشماندازها از آبادیهای باستانی العلا در دل صحرا گرفته تا سواحل بکر آمالا، خود را نه بهعنوان دنبالهرو روندهای جهانی سلامت، بلکه بهمثابه آینده آنها معرفی کرده است.
العلا؛ چشماندازی برای مکث و تامل
العُلا در عربستان سعودی بسیار پیش از آنکه «سلامتی» به یک دغدغه رایج در جهان تبدیل شود، مکانی برای توقف و بازیابی بود. به گزارش ووگ عربستان سعودی، فیلیپ جی. جونز، مدیر ارشد گردشگری کمیسیون سلطنتی العلا، میگوید که العلا هزاران سال پیش، ایستگاهی مهم در مسیر باستانی بخور (Incense Route) بود؛ یک شبکه تاریخی از راههای تجاری که برای انتقال کندر و مُر از جنوب شبهجزیره عربستان به شام، مدیترانه و بینالنهرین استفاده میشد و مسافران برای استراحت و تجدید قوا در این آبادی دارای چشمههای طبیعی توقف میکردند. «ما در روند توسعه کنونی این مقصد، این میراث را هم حفظ کردیم.»
این سرزمین شتاب را برنمیتابد و ریتمی آرام دارد. درههای گسترده ماسهسنگی به بیابانهای باز میرسند و سپس به آبادیهایی سبز در دل صحرا (واحه) تبدیل میشوند که همچنان از آبهای زیرزمینی تغذیه میکنند. جونز تاکید میکند که بر اساس برنامهریزیهای انجامشده، بیش از نیمی از محیط طبیعی این منطقه دستنخورده و بکر باقی خواهد ماند. «هدف ما این است که بازدیدکنندگان با فضای پیرامونی و محیط ارتباط برقرار کنند و برای تجدید قوا و تمدد اعصاب فرصت داشته باشند.»
در کنار این سکون فیزیکی، تاریخی استثنایی نیز وجود دارد؛ هگرا در العلا که میزبان ۲۰۰ هزار سال تاریخ انسانی و بیش از هفت هزار سال تمدن پیوسته است. هگرا نخستین میراث جهانی ثبتشده یونسکو در عربستان سعودی است که جونز میگوید: «چشمانداز طبیعی آن انسان را به تامل و مکث دعوت میکند و حضور کسانی را که پیش از ما آنجا زیستهاند، احساس میکنید.»
گذار از تجمل به معنا
کارن کمپبل، مدیرعامل جایاسوم (Jayasom)، میگوید: «ما تغییری عمیق از رویکردهای مبتنی بر گریز و تجمل به سوی رویکردی هدفمند با آثار بلندمدت را شاهدیم. عربستان سعودی این تحول را به شکلی بازتاب داده که کمتر مقصدی شناختهشدهای تاکنون در آن موفق بوده، زیرا از همان ابتدا با رویکردی هدفمحور طراحی شده است.»
این رویکرد مبنای پروژه در حال ساخت جایاسوم در ساحل تریپل، بخشی از منطقه آمالا، است که قرار است سال ۲۰۲۶ افتتاح شود. این مجموعه بهعنوان مقصدی جامع در حوزه سلامت طراحی شده است و اقامتهایی متناسب برای خانوادهها و ساکنان واحدهای اختصاصی ارائه میدهد؛ نمونهای از نسل جدید مقاصد سلامت که در آن، مفهوم حس رفاه از ابتدا در طراحی لحاظ شده و افزودهای بر یک زیرساخت موجود محسوب نمیشود.
کمپبل میگوید این همسویی از همان آغاز برایش بدیهی بود. او که در دل طبیعت نیوزیلند بزرگ شده و دههها در جنوبشرق آسیا زندگی و کار کرده است، نخستین تجربهاش از عربستان سعودی را «بهطور غیرمنتظرهای ترمیمکننده» توصیف میکند: «فضای اینجا حسی از آرامش و سکون دارد که بهطور طبیعی تو را به تامل دعوت میکند و به من یادآوری کرد چرا جاهایی مانند جایاسوم وجود دارند: فراهم کردن مامنی برای مکث، تجدید قوا و دستیابی به سلامت پایدار.»
او میافزاید که طراحی هدفمحور این فضاها و تلفیق آن با پزشکی مبتنی بر شواهد علمی، گردشگری سلامت را از یک تجربه تجملی به رویکردی عملی و پایدار تبدیل میکند.
زمانبندی این تحول تصادفی نیست. بنا بر اعلام موسسه جهانی سلامت، اقتصاد جهانی سلامت در سال ۲۰۲۴ به رکورد ۶.۸ تریلیون دلار رسید که نشان میدهد از سال ۲۰۱۳ دو برابر شده است و اکنون سریعتر از صنایعی مانند گردشگری صرف، ورزش و فناوری رشد میکند. نکته مهم آنکه سریعترین بخشهای در حال رشد نه مراکز زیبایی و تناسباندام، بلکه اقامتگاههای سلامتمحور و تمدد اعصاباند؛ نشانهای از آنکه آینده گردشگری سلامت در محیطهایی تعریف میشود که برای حمایت از سلامت روانی، عاطفی و فیزیولوژیک طراحی شدهاند، نه درمانهای مقطعی یا گریزگاههایی برای فرار از واقعیت زندگی امروزی.
چشماندازهای اقامتی عربستان سعودی با این تغییر کاملا همسو هستند. مقاصدی مانند العلا و آمالا با آنچه دادهها اکنون تایید میکنند، همخوانی دارند: اینکه فضا، سکوت، طبیعت و رویکرد پیشگیریمحور در سلامتی، دیگر تجملات حاشیهای نیستند، بلکه اولویتهای جهانیاند.
سکوت، تاریکی و فضا
وجه مشترک مقاصد اقامتی نوظهور عربستان سعودی رویکرد مبتنی بر محدودسازی و پرهیز از افراط است. به گفته فیلیپ جی. جونز، سکوت، تاریکی و فضا عناصر جداییناپذیر تجربه العلا هستند که بازدیدکنندگان هم بیش از هر چیز، به همین ویژگیها اشاره میکنند.
العلا یکی از تاریکترین آسمانهای منطقه را دارد و تنها مقصد در بین کشورهای شورای همکاری خلیج فارس به شمار میرود که به لطف اعمال کنترلهای سختگیرانه بر نورپردازی و تعهدات حفاظتی بلندمدت، گواهی «پارک آسمان تاریک» را دریافت کرده است. تعداد بازدیدکنندگان آن هم محدود نگه داشته میشود و بخش عمدهای از منطقه به ذخایر طبیعی حفاظتشده اختصاص دارد و تجربههای کمتر اثرگذار بر طبیعت و گروههای گردشگری کوچک در اولویت قرار دارند.
از منظر سلامتی هم این رویکرد اهمیت ویژهای دارد. کارن کمپبل میگوید استراحت واقعی مستلزم کاهش محرکهای حسی و دسترسی مستقیم به طبیعت است. او تاکید میکند سکوت و فضای باز عناصر تزیینی نیستند، بلکه عواملی فیزیولوژیکاند که به آرامسازی و بازیابی عملکرد دستگاه عصبی کمک میکنند.
لیندزی مدنــنادو، مدیر ارشد راهبرد سلامت در رد سی گلوبال (Red Sea Global)، معتقد است بخشی از جذابیت عربستان سعودی برای مسافران باتجربه در حوزه سلامت، ناآشنایی این مقصد است. به گفته او، «چشمانداز ۲۰۳۰» عربستان سعودی با تکیه بر پروژههای هدفمحور، روندی را رقم زده که در بسیاری از کشورها طی قرنها شکل گرفته، اما در عربستان سعودی طی چند سال محقق شده است.
او میافزاید که در این رویکرد، محیط طبیعیــ از دریای سرخ و بیابان تا کوههاــ در شکلدهی تجربههای اقامتی نقش اصلی را ایفا میکند و شرایطی برای آرامش، دروننگری و تجربهای کمشتاب فراهم میآورد. به گفته مدنــنادو، این فضا بهویژه برای مسافرانی اهمیت دارد که به دنبال فاصله گرفتن از هیاهو و فشارهای زندگیاند و نشان میدهد برای دستیابی به تعادل و حس بهتر مسیرهای متفاوتی وجود دارد.
تعریف تازه تجمل
به گفته فیلیپ جی. جونز، در این رویکرد، مفهوم تجمل بازتعریف میشود و از عناصر ظاهری فراتر میرود و در فضا، طبیعت و امکان مکث معنا مییابد. پروژههای گردشگری در عربستان سعودی با تاکید بر احترام به محیط طبیعی و میراث تاریخی طراحی شدهاند؛ از بازسازی سازههای تاریخی گرفته تا پروژههای توسعهمحور آینده که بهگونهای طراحی شدهاند با محیط پیرامون ادغام شوند، نه آنکه بر آن تحمیل شوند. همانطور که در سطح جهانی نیز تجمل به سوی تجربههای معنادار حرکت کرده و آرامش و حس شگفتی به ارزشهای اصلی تبدیل شدهاند.
تندرستی ریشهدار در فرهنگ
آنچه عربستان سعودی را از بسیاری الگوهای اقامتی غربمحور متمایز میکند، پیوند سلامتی با مکان و فرهنگ بومی است. به گفته کمپبل، تعریف سلامت در بستر فرهنگی و محیطی اصیل، تاثیر عمیقتری بر ذهن و بدن دارد و رویکردها پیشگیرانه در سلامت آن با یافتههای علمی معاصر همخوانی دارد. این رویکرد از مدلهای تجویزی فاصله گرفته است و بر دروننگری و الهام از سنتهای بومی تکیه دارد.
روایتی از آینده سفرهای اقامتی
اقتصاد سلامتمحور عربستان سعودی با سرعت در حال گسترش است، اما هدف آن فراتر از رشد عددی تعریف میشود. جونز میگوید هدف این کشور ایجاد الگویی جهانی برای سفرهای اقامتی همسو با طبیعت، فرهنگمحور و احیاگرانه و نشان دادن این است که حفاظت از سکوت، تاریکی و فضا میتواند هم عملی و هم جذاب باشد.
کمپبل معتقد است تاثیر این رویکرد به گردشگری محدود نمیماند و به تغییر نگاه افراد به سلامت، طول عمر و سبک زندگی پایدار منجر میشود. به نظر او، سفر به العلا، آمالا و دیگر مناطق پادشاهی سعودی دیگر به معنای گریز از زندگی روزمره نیست، بلکه فرصتی برای بازیابی آرامش، بازاندیشی و آغاز دوباره فراهم میکند.
