تقریبا با اطمینان می‌توان گفت شما که در حال خواندن این مطلب هستید، امروز از هوش مصنوعی استفاده کرده‌اید؛ حتی مهم‌تر این‌که بیشتر مواقع بدون آن‌که متوجه شوید، از این فناوری بهره برده‌اید.

در خیلی از موارد، به شما اعلام نشده که هوش مصنوعی پشت امکاناتی است که به کار گرفته‌اید. ولی خیلی بی‌سروصدا برایتان تصمیم گرفت چه چیزی روی گوشی‌تان و حتی تلویزیون ببینید، از چه مسیری به مقصد برسید، و چه محتوایی اصلا نتواند به چشم و گوشتان برسد.

در سالی که گذشت، ٢٠٢۵، هوش مصنوعی دیگر صرفا «چیز»ی نبود که از آن استفاده می‌کنیم. حالا دیگر بی‌تعارف داریم در هوش مصنوعی زندگی می‌کنیم. همین است که مجله تایم، که هر سال شخصیت سال رو انتخاب می‌کند، برای سال ٢٠٢۵، «معماران هوش مصنوعی» را چهره این سال تشخیص داد.

یکی از مانوس‌ترین ابزارهایی که هوش مصنوعی به ما داده است، چت‌بات‌ها هستند. سه سال پیش هم با معرفی چت‌جی‌پی‌تی بود که خیلی از مردم تازه با هوش مصنوعی این‌طور از نزدیک و بی‌واسطه مواجه شدند. برآورد می‌شود که الان از هر ده نفر، یکی از چت‌بات‌های مختلف استفاده می‌کنند.

اما چه استفاده‌هایی؟

«دفتر ملی پژوهش‌های اقتصادی» با بررسی بیش از یک میلیون نمونه مکالمات افراد که یک سازمان غیرانتفاعی در آمریکا ست، ارزیابی کرده که بیش از یک‌پنجم این استفاده‌ها، برای جست‌وجوهای روزمره است که قبلا در موتورهای جست‌وجو مثل گوگل انجام می‌شد. در ۱۲٪ از آن برای نوشتن متن کمک می‌گیرند، ۱۱٪ از آن برای اصلاح و بهبود متنشان کمک می‌گیرند، ۱۰٪ هم از چت‌بات‌ها برای یادگرفتن و حدود ۱۰ درصد دیگر هم برای دستورالعمل‌‌گرفتن کمک می‌گیرند. ۵٪ از آن برای ترجمه استفاده می‌کنند. پرسش‌های فنی، مشورت درباره سلامتی و زیبایی، تولید تصویر و صدا، مشورت‌گرفتن درباره روابط هم هرکدام زیر ۱۰ درصد سهم دارند.

سپیده چکاوک، مدرس علوم داده در دانشگاه آکسفورد، از سه دهه پیش در آموزش و بهره‌برداری از هوش مصنوعی کار می‌کند. او زمانی در کار این فناوری بوده که هوش مصنوعی هنوز مد نشده بود. از او پرسیدم اگر این همه داده نبود، این همه متن، این همه صدا و تصویر، که انسان آنها را تولید کرده، آیا هوش مصنوعی می‌توانست این‌قدر در تولید متن و صدا و تصویر به کار بیاید؟ می‌گوید «به هیچ وجه».

او هم‌چنان هوش مصنوعی را وابسته به دخالت و راهبری انسان می‌داند. اما او هم می‌گوید هوش مصنوعی در کارهای تکراری جای خود را باز کرده است.

هوش جامع مصنوعی (AGI)، ایده یک مدل واحد هوش مصنوعی که قادر به پردازش هر گونه داده‌ای باشد و بتواند از پس هر وظیفه‌ای که به آن محول می‌شود بر آید و این آموزش‌ها را به ابزارهای مختلف منتقل کند، در سال ۲۰۲۵ بیشتر و بیشتر مطرح شد. اما هنوز چشم‌اندازی از رسیدن به آن نیست. حتا خوش‌بین‌ها به هوش مصنوعی هم می‌گویند هنوز راه داریم تا محقق شود، ولی همین الان هم این فناوری، مایه نگرانی خیلی‌ها شده است.

ما در این دو سه سال اخیر، خیلی زود عادت کردیم هوش مصنوعی را به چشم یک ابزار ببینیم. چیزی برای سریع‌تر کارها، یا کم‌کردنِ اشتباه. اما از جایی به بعد داستان عوض شد. وقتی یک سیستم تصمیم می‌گیرد کدام درخواست برای وام بررسی شود، کدوم رزومه بالاتر بیاید، یا کدام محتوا اصلاً دیده نشود، هوش مصنوعی دیگر صرفا یک «ابزار» نیست. بلکه دارد برای ما انسان‌ها تصمیم می‌گیرد.

با حذف رده‌های مبتدی در خیلی از سازمان‌ها و رده‌های تصمیم‌گیری در روندهایی مثل اعطای وام بانک‌ها، مدیریت محتوا در شبکه‌های اجتماعی و مراحل استخدام افراد در شرکت‌های مختلف، لایه‌های تصمیم‌گیری در کارهای مختلف در سالی که گذشت، آرام‌آرام حذف شدند یا کوچک شدند. به طور گسترده و با سرعت بالا. سوال برای آینده این است: وقتی این تصمیم‌ها اشتباه از آب در بیایند، مسئولش دقیقاً کیست؟

سپیده چکاوک که خودش هم ابزارهایی ساخته که از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند، می‌گوید سرعت تحولات و نوآوری‌ها آن‌قدر بالا بوده که مقررات و قوانینی که برای این فناوری طراحی می‌شوند، هم‌چنان از واقعیت‌ها عقب‌اند.

نگرانی دیگر هم این است حالا که هوش مصنوعی این همه ابزار مجانی یا ارزان در اختیارمان گذاشته برای درست‌کردن فیلم و عکس و صدای جعلی، دیگر چه‌طور می‌شود فهمید کدام واقعی اند و کدام گول‌زنک؟

مهسا علیمردانی، معاون رئیس بخش فناوری، تهدیدها و فرصت‌ها در سازمان ویدنس، می‌گوید با این حجم محتوای ساختگی با بحران اعتماد و واقعیت روبه‌رو هستیم؛ جایی که مرز بین واقعی و ساختگی هم محو شده است. چون دیگر الان خیلی از عکاسان و روزنامه‌نگاران و افراد خلاق از هوش مصنوعی به عنوان ابزار استفاده می‌کنند و نمی‌توان گفت هر محتوایی که در آن از هوش مصنوعی استفاده شده، ساختگی است.

تلاش‌ها برای ضمیمه‌کردن گواهی دیجیتالی یکی از اقداماتی است که سرعت گرفته است.

«ائتلاف اصالت و منشاء محتوا» (C2PA) که سازمان ویدنس در پیش‌بردن آن نقش کلیدی دارد، قرار است به کاربران کمک کند وقتی یک عکس یا ویدیو می‌بینند، بتوانند سابقه آن را هم ببینند.

مهسا علیمردانی می‌گوید: «مثل برچسب مواد اولیه محصولات غذایی یا دستورپخت غذا که کمک می‌کند ما بدانیم غذایی که می‌خوریم چه‌طور درست شده، این گواهی رمزنگاری‌شده هم می‌تواند به ما نشان بدهد مثلا یک عکس با چه دستگاهی گرفته شده، و با چه نرم‌افزارهایی که از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند، روی آن کار شده است.»

در گفت‌وگویی که داشتیم او یک عکس از من گرفت و بعد با یک اپلیکیشن هوش مصنوعی تصویر ال چاپو، یکی از معروف‌ترین تبه‌کاران سال‌های معاصر، را کنار من اضافه کرد. گواهی دیجیتالی روی عکس همه این روند را نشان می‌دهد.

ولی هنوز این ابزارها فراگیر نیستند. تولیدکنندگان گوشی‌ها و دوربین‌ها باید بپذیرند که این گواهی در سخت‌افزار آنها به کار گرفته شود، همین‌طور اپ‌های مختلف هوش مصنوعی، و سکوهای شبکه اجتماعی که این محتوا در آنها دست‌به‌دست می‌شود.

الان که هوش مصنوعی دارد همه جا را می‌گیرد، حداقل یک چیز با دوره ماشین بخار و برق‌کشی شهری فرق دارد. آن دوره، مادربزرگ پدربزرگ مادربزرگ پدربزرگ من و شما هر روز با خبرهای تازه درباره تحولات جدید نگران نمی‌شد که چه در انتظارشان است. نه سرعت تحولات این‌قدر تند بود، نه تاثیر و تبعاتش این‌قدر فوری بود. پس اگر درباره آینده هوش مصنوعی نگران و مضطرب اید، به خودتان حق بدهید.