مهتاب مظفری سوادکوهی - روزنامه اطلاعات| این روزها هوای مازندران و شمال کشور بارانی است و گاه همراه با باران های سیل آسا و تخریب کننده اما اگر شما چند هفته جلوتر به آنجا رفته بودید، با صحنه های دیگری مواجه می شدید؛آلودگی فزاینده هوا.
آلودگی هوای مازندران، واقعیتی است که هر سال بیشتر خود را به مردم و مسافران این منطقه می نمایاند در حالی که مردم گیلان و مازندران تا همین چند سال پیش عادت داشتند صبحهای پاییزی و زمستانی خود را با مه صبحگاهی آغاز کنند و بوی نم دریا تا دورترین نقاط شهری و روستاهای جنگلی احساس میشد؛ حس خوشی که طبع لطیف شاعران را بیدار میکند و به دست قلم و دفتر میسپارد همان حسی که روزهای اخیر داشتند.
این مه که دور درختان راه میرود/ این مه، میداند که چقدر دوستت دارم/ این مه که منم/ و دور از تو تاب تنم را ندارم ... (شمس لنگرودی)
نخستین نشانهها
اخبار آلودگی هوای مازندران، نخستین بار در دهم دی ماه سال ۱۳۹۶ و با خبر آلودگی هوای شهر ساری منتشر شد اما رسیدن آلودگی هوای مازندران به مرز هشدار، خبری بود که از دو سال پیش به تیتر اخبار عجیب و غریب کشور پیوست. مازوتسوزی نیروگاه شهید سلیمی، کارخانه زبالهسوز نوشهر و آلودگی خودروهای مسافران کم نبود که حالا ریزگردهای کشور همسایه نیز به آن اضافه شده است.
نیروگاه شهید سلیمی نکا و چند واحد صنعتی در غرب مازندران، در نتیجه کمبود گاز طبیعی به سوزاندن مازوت بیکیفیت روی آوردهاند و عباس پوریانی، رئیس کل دادگستری مازندران این موضوع را تأیید میکند. اداره کل حفاظت از محیط زیست مازندران نیز منشاء گرد و غبار مازندران را کانونهای فرسایش بادی در همسایگان شمالی اعلام میکند؛ از جمله صحرای قرهقوم در کشور ترکمنستان که مهمترین عامل انتشار ریزگرد در همسایگان جنوبی خزر به شمار میرود.
اعلام ناپایداریها
مدیر کل هواشناسی مازندران به «اطلاعات» میگوید:این اداره کل هیچ ایستگاهی برای پایش آلودگی هوا در سطح استان ندارد، چون تا چندسال پیش نیازی به این موضوع احساس نمیشد. با این حال درخواست مکتوب خود را به استانداری دادهایم تا در این مورد اقدام شود.
هوشنگ بهزادی با بیان این که اداره کل هواشناسی موظف است وضعیت جوی و ناپایداری هوا را گزارش دهد، میافزاید: ۱۷ ایستگاه هواشناسی فعال در مازندران وجود دارد که به دو دسته بارانسنجی و اقلیمشناسی تقسیم میشوند.
ایستگاههای ما میزان آلایندگی گرد و غبار را محاسبه میکنند اما در مورد سایر آلایندهها، اداره کل حفاظت از محیط زیست مازندران نظر میدهد و ما آن را به شهروندان اعلام میکنیم.
او با تأکید بر این که کارخانه زبالهسوز نوشهر، مازوتسوزی نیروگاه شهید سلیمی و گرد و غبار کشور همسایه، مهمترین عوامل آلودگی هوای مازندران در ماههای آبان و آذر بودند،میافزاید: گرد و غبار با گرد و خاک بسیار فرق میکند. ذرات آن، ریز و توزیع جغرافیایی آن بسیار وسیعتر و گستردهتر است.
هرچه هوا ناپایدارتر باشد میزان آلودگی هوا کمتر میشود و ذرات آلاینده بیشتر فروکش میکند.
معمولا در مازندران و در ساعات اولیه صبح، میزان رطوبت هوا بالاست اما هرچه که به سمت ظهر پیش میرویم از میزان رطوبت و نم هوا کاسته شده و آلایندهها فرصت مانور بیشتری پیدا میکنند.
مه صبحگاهی در مازندران معمولا به صورت تشعشعی و منطقهای است. مههای جبههای فقط سالی یک یا دوبار از کشور روسیه به ایران میآیند. با توجه به پایداری هوا و کاهش بارندگیها در ماههای پیشرو ،به عقیده کارشناسان، احتمال تکرارآلودگی هوا تا پایان سال در مازندران بالا است.
آلودگی آبان و آذر، منشاء خارجی داشت
سراغ معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت از محیط زیست مازندران میرویم. حسین حیدرپور از تراکم بالای آلودگی هوا در آبان و آذر امسال میگوید و معتقد است: ۶۰ تا ۷۰ درصد از آلودگیهایی که قبل از بارندگیها در مازندران حاکم بود، منشاء خارجی داشت و از قرهقوم ترکمنستان به ایران میآمد.
فعالیتهای معدنی، مازوتسوزی نیروگاهها و آتش زدن «کاه و کلش» [ساقه و پوستهای که اطراف دانههای غلات مانند گندم و جو را میپوشاند ] در فصل کشاورزی از عوامل داخلی آلودگی هوا در مازندران محسوب میشود.
در رابطه با شاخصهای آلودگی هوا خوب است بدانیم اگر شاخص آلودگی هوا بین صفر تا ۵۰ باشد، هوا پاک و اگر بین ۵۱ تا ۱۰۰ باشد، هوا سالم است، در شاخصهای بین ۱۰۱ تا ۱۵۰، هوا برای گروههای حساس، ناسالم و شاخصهای بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ برای همه گروهها ناسالم به شمار میرود.
در شاخص ۲۰۰، کیفیت هوا بسیار ناسالم و شاخصهای بالاتر از ۳۰۰ نیز وضعیت خطرناک و اضطراری محسوب میشود. پیش از بارندگیها و در یک مقطع زمانی، شاخص آلودگی هوای مازندران به ۱۸۰ رسیده بود اما در حال حاضر وضعیت عادی است.
حیدرپور با تأکید بر این که بارندگی بر کاهش آلایندههای زیر ۵/۲ میکرون اثر دارد، میگوید: ذرات گرد و غبار در برابر رطوبت هوا سنگین، حجیم و ماندگارتر میشوند. به گفته او،هرچه میزان ناپایداری هوا بیشتر باشد و سرعت وزش باد افزایش یابد، آلایندهها سریعتر از منطقه خارج میشوند اما دود ناشی از مازوتسوزی و آتش زدن کاه و کلش تا مدتها در هوا میماند.
این مسئول محیط زیست ادامه میدهد: وزارت نفت، وزارت نیرو، شرکت ملی گاز و پخش فرآوردههای نفتی، تصمیم میگیرند که کدام نیروگاه و در چه بازه زمانی و با چه حجمی از مازوت استفاده کند؛ در حالی که این موضوع به لحاظ قانونی، باید تحت نظارت سازمان حفاظت از محیط زیست باشد و به صورت کاملا محدود و موقت اعمال شود.
مازوتسوزی با درجه بالا
حیدرپور تصریح میکند: نیروگاههای قدیمی مثل نیروگاه شهید سلیمی نکا به لحاظ فنی بیشتر مستعد مازوتسوزی هستند. درجه مازوتی که در نیروگاهها مصرف میشود، بر اساس جمعیت ساکن در اطراف نیروگاه تعیین میشود. متأسفانه در نیروگاه شهید سلیمی نکا، مازوت با گرید بالا سوزانده میشود، چون در اطراف آن روستاهای پرجمعیتی وجود ندارد.
همین امر موجب آلودگی هوای مازندران در زمستان است. ما از استانداری و شرکت توزیع پخش فرآوردههای نفتی، تقاضای مازوت باکیفیت کردهایم و امیدواریم به زودی با آن موافقت شود. فعالان محیط زیست، مسئولان استانی و مقامات قضایی نیز خواستار قطع مصرف مازوت بیکیفیت و جایگزینی سوخت پاک شدهاند.
فعالیت معادن
این مقام مسئول، فعالیت معادن سنگشکن و شن و ماسه را از دیگر عوامل آلاینده هوای مازندران میداند و میگوید: ما یک کارخانه زبالهسوز در نوشهر داریم که سهم زیادی در آلودگی هوای غرب مازندران دارد. به این موارد باید آلودگی ناشی از تردد خودروهای مسافری را هم افزود که در ایام تعطیل و پیک مسافر به اوج خود میرسد.
حیدرپور ضمن ابراز نگرانی از خشکسالیهای پیدرپی در مازندران میافزاید: تالابهای مازندران یکی پس از دیگری در حال خشک شدن هستند. تالاب میانکاله به عنوان یکی از مهمترین زیستگاههای طبیعی پرندگان مهاجر به دلیل پسروی آب دریای خزر در معرض خشک شدن قرار گرفته است و هر روز مساحت آن کمتر میشود.
اگر پسروی دریای خزر همچنان ادامه یابد و فکری برای آن نشود، در آیندهای نزدیک به بزرگترین کانون انتشار ریزگرد در منطقه تبدیل خواهد شد. او ادامه میدهد: ریزگردها علاوه بر تهدید سلامت انسان و خطر مرگ برای بیماران قلبی و تنفسی، به اکوسیستم جنگلی و مراتع مازندران نیز آسیب میرسانند و اگر حاوی نمک باشند این آسیب جدیتر خواهد بود. سوزاندن مازوت بیکیفیت موجب تولید دیاکسید گوگرد می شود که گازی سمی و خطرناک است.
با این حال،متأسفانه به دلیل کمبود گاز طبیعی، مازوتسوزی به یک امر عادی تبدیل شده است.
نیاز به دستگاههای پایش
حیدرپور از فعالیت چهار ایستگاه پایش آلودگی هوا در مازندران خبر میدهد و میگوید: این ایستگاهها کاملا بهروز بوده و در شهرهای چالوس، آمل، نکا و ساری مستقر هستند.
ایستگاه ساری، آلودگی مربوط به گازهای سمی را پایش میکند و سه ایستگاه دیگر، آلودگی ناشی از ذرات گرد و غبار را میسنجند.با توجه به قرار گرفتن مازندران در ردیف استانهای آلوده، نیاز به نصب دستگاههای پایش آلودگی هوا در همه شهرها احساس میشود.
او میافزاید: ما به دستور استانداری، همه شهرداریها را ملزم به نصب دستگاههای پایش آلودگی هوا کرده ایم. در حال حاضر ایستگاههای پایش آلودگی هوا در مازندران قادر به تشخیص یک ماده آلاینده هستند اما دستگاههای پایش در شهرهای بزرگی چون تهران تا پنج ماده سمی را در هوا پایش میکنند.
معاون محیط زیست انسانی مازندران، امیدی به بارشهای زمستانی ندارد و آلودگی هوا را میهمان ناخواندهای میداند که تا اطلاع ثانوی در خانه میزبان خواهد ماند.
میزبانی که روزگاری به پاکی هوایش مینازید و به پشتوانه جنگلهای هیرکانیاش، اکسیژن به همه تعارف میکرد، حالا منتظر است تا عیار سوخت نیروگاههایش بالا برود و باد عصیانگر، غباری از کشورهای همسایه به این طرف نیاورد!
طرحهای آمایشی اما هنوز اصرار دارند که مازندران، کشش بارگذاریهای جدید جمعیتی و تبدیل شدن به منطقه آزاد و ویلاسازی و بلندمرتبهسازی را دارد؛ اصرار بیهودهای که گلوی این اکوسیستم ترک خورده را بیش از پیش میفشارد.
مازندران همیشه منتظر باران است، منتظر بادهای موسمی و منتظر هوای مهآلودی که هر صبح بر پشتبام خانههایش بنشیند اما چیزی که در این سال ها بیشتر نصیبش میشود برداشت بیرویه از طبیعت و آلودگیهای زیستمحیطی است که باقیمانده سرمایههای طبیعی و خدادادی این استان را به تاراج میبرد.
یاد این شعر نیما میافتیم: خشک آمد خشتگاه من/ در جوار کشت همسایه/ گرچه میگویند/ میگریند/ روی ساحل نزدیک/ سوگواران در میان سوگواران/ قاصد روزان ابری، داروگ!/ کی میرسد باران؟
