انقلاب از تلویزیون پخش نخواهد شد، اما ممکن است پاهای پرده‌دار و چشم‌های برجسته داشته باشد، یا حتی شاخ یک تک‌شاخ یا پرهای یک مرغ.

با ادامه اعتراض‌ها علیه دولت دونالد ترامپ در شهرهای مختلف آمریکا، فضای تجمع‌ها بیشتر شبیه یک رژه بالماسکه مردمی یا مهمانی خیابانی شده است. معترضان کلاس سالسا برگزار می‌کنند، خوراکی پخش می‌کنند و با تک‌چرخه در خیابان‌ها می‌چرخند، در حالی که ماموران مسلح مجری قانون فقط نظاره‌گر هستند.

آمیختن شوخ‌طبعی با سیاست چیز تازه‌ای نیست، روشی که پژوهشگران علوم اجتماعی آن را «سرخوشی تاکتیکی» می‌نامند. اما این شیوه در دوران آقای ترامپ به یکی از ویژگی‌های شاخص اعتراضات در آمریکا تبدیل شده و هم از سوی جریان‌های چپ و هم راست به کار گرفته می‌شود.

در میان نمادهای مختلف، قورباغه به شکلی ویژه برجسته شد. ماجرا از زمانی شروع شد که ویدیویی از رویارویی مردی با لباس قورباغه و ماموران اداره مهاجرت در پورتلند اورگن به سرعت منتشر شد و بعد از آن، این نماد به اعتراضات شهرهای مختلف آمریکا راه پیدا کرد.

ال‌ام بوگاد، استاد دانشگاه کالیفرنیا در دیویس و پژوهشگر بنیاد گوگنهایم که در زمینه هنرهای نمایشی تخصص دارد، می‌گوید: «آن قورباغه بادی کوچک، حرف‌های زیادی برای گفتن دارد.»

از پپه قورباغه تا پورتلند

صحبت از اعتراض‌ها و قورباغه‌ها بدون اشاره به پپه دشوار است؛ شخصیت کارتونی‌ که در جریان کارزار انتخاباتی ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۶ از سوی گروه‌های راست افراطی به کار گرفته شد.

وقتی این میم برای اولین بار در اینترنت پخش شد، بیشتر برای نشان دادن احساسات مختلف استفاده می‌شد. اما بعدها پای سیاست به میان آمد و از آن برای اعلام حمایت از آقای ترامپ استفاده کردند؛ حتی یکی از نسخه‌های معروفش که پپه را با کت و شلوار و مدل موی آقای ترامپ نشان می‌داد، توسط خود او بازنشر شد.

پپه در برخی فضاهای آنلاین راستگرا مثل ۴چن و ۸چن و ردیت به شکل‌هایی به کار می‌رفت که بار افراطی و خشونت‌آمیز داشت؛ از تصویر کردن او به صورت آدولف هیتلر یا عضو گروه خشن برتری‌طلب سفیدپوست کوکلاکس‌کلان گرفته تا معامله «پپه‌های نایاب» میان محافظه‌کاران آنلاین و حتی راه‌اندازی رمزارزی به نام آن. عبارت معروفش «حس خوبی داره، رفیق» هم به یک شوخی درون‌گروهی بدل شد.

اما پپه از همان ابتدا این‌قدر بحث‌برانگیز نبود.

خالق این شخصیت، مت فیوری، بارها نارضایتی‌اش را از نحوه استفاده از تصویر پپه بیان کرده است. او می‌گوید پپه در دنیای شخصیت‌هایش فقط قرار بود یک قورباغه آرام و بی‌دغدغه باشد.

این قورباغه اولین بار در سال ۲۰۰۵ و در قالب مجموعه‌ای از کمیک‌ها معرفی شد؛ شخصیتی کاملا غیرسیاسی که بیشتر به خاطر عادتش به پایین کشیدن کامل شلوارش موقع دستشویی رفتن شناخته می‌شد. مت فیوری در مستند «حس خوبی داره، رفیق» محصول سال ۲۰۲۰، که به تلاش او برای بازپس گرفتن مالکیت و اختیار آثارش می‌پردازد، گفته در طراحی پپه از تجربه‌هایش با دوستان و همخانه‌هایش در بیست و چند سالگی الهام گرفته است.

آقای فیوری در سال‌های ابتدایی کارش آثارش را در فضای نوپای اینترنت و شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کرد و کاربران دیگر هم کم‌کم شروع به استفاده، بازترکیب و بازسازی این شخصیت کردند. وقتی پپه به بخش‌های افراطی‌تر اینترنت راه پیدا کرد، فیوری تلاش کرد از آن اعلام برائت کند و حتی در یک کمیک، این قورباغه را کشت.

اما پپه زنده ماند.

پروفسور بوگاد می‌گوید: «این نشان می‌دهد که ما کنترلی بر نمادها نداریم؛ آن‌ها می‌توانند تغییر کنند، معنا و جایگاهشان عوض شود و دوباره بازسازی شوند.»

تا همین اواخر، محبوبیت پپه باعث شده بود قورباغه‌ها بیشتر به جریان راست نسبت داده شوند. اما این برداشت در ۲ اکتبر تغییر کرد؛ وقتی ویدیوی رویارویی یک معترض با لباس بادی قورباغه و شال گردن آبی با یک مامور اداره مهاجرت (آیس) دست به دست شد.

این اتفاق تنها چند روز پس از آن رخ داد که آقای ترامپ دستور اعزام گارد ملی به پورتلند را صادر کرد و این شهر را «ویران‌شده در جنگ» توصیف کرد. در همان روزها، شمار زیادی از معترضان در خیابان، درست مقابل ساختمان اداره مهاجرت، تجمع کردند.

تنش‌ها بالا گرفته بود و یکی از ماموران اداره مهاجرت مواد شیمیایی را به سمت معترضی اسپری کرد و مستقیم ورودی هوای لباس بادی قورباغه را نشانه رفت.

این معترض، ست تاد، با شوخی واکنش نشان داد و گفت «تاماله‌های تندتری هم خورده‌ام»، اما این ماجرا با این حال به سرعت در فضای مجازی دست به دست شد. تاماله یک غذای تند مکزیکی است.

لباس آقای ست تاد با حال‌وهوای پورتلند کاملا جور بود؛ شهری که به فرهنگ خاص و اعتراضات چپ‌گرایانه‌ای شناخته می‌شود که به کارهای عجیب و نامتعارف روی خوش نشان می‌دهند، از یوگای جمعی و کلاس‌های ایروبیک به سبک دهه ۱۹۸۰ گرفته تا گروه‌های دوچرخه‌سواری برهنه. شعار غیررسمی شهر هم این است: «پورتلند را عجیب نگه دارید».

نماد قورباغه حتی به دعوای حقوقی بعدی میان دولت آقای ترامپ و شهر پورتلند هم راه پیدا کرد؛ دعوایی که در آن، شهر پورتلند اعزام گارد ملی را غیرقانونی می‌دانست.

هرچند دادگاه در ماه اکتبر رای داد که آقای ترامپ حق اعزام نیروها را داشته است، یکی از قضات با این نظر مخالفت کرد و در رای اقلیت خود به «تمایل معترضان به پوشیدن لباس مرغ، لباس‌های بادی قورباغه، یا حتی نپوشیدن هیچ لباسی هنگام اعتراض به شیوه‌های برخورد اداره مهاجرت و گمرک آمریکا» اشاره کرد.

قاضی سوزان گرابر نوشت: «شاید پذیرش روایت دولت از پورتلند به عنوان یک منطقه جنگی در نگاه اول خنده‌دار به نظر برسد، اما تصمیمی که امروز گرفته شد چیزی فراتر از یک موضوع مضحک است.»

تنها یک ماه بعد، دادگاه‌ها به‌طور دائمی جلوی اعزام نیروهای ترامپ را گرفتند و بنا بر گزارش‌ها، نیروها از منطقه خارج شدند.

اما تا آن زمان، قورباغه به نمادی قدرتمند برای مخالفت با دولت ترامپ در میان جریان چپ تبدیل شده بود.

پاییز گذشته، این لباس در اعتراضات «نه به پادشاهان» در سراسر کشور دیده شد. قورباغه‌ها و همچنین تک‌شاخ‌ها، سمندرهای مکزیکی و دایناسورها در شهرهایی مثل سن‌دیگو، آتلانتا و بوستون ظاهر شدند؛ آن‌ها هم در شهرهای کوچکی مانند ویلیامزپورت در پنسیلوانیا و هم در شهرهای بزرگ جهانی مثل توکیو و لندن حضور داشتند.

لباس قورباغه در آمازون نایاب شد و قیمتش بالا رفت.

چه کسی تصویر را کنترل می‌کند؟

وجه مشترک پپه و قورباغه پورتلند این است که هر دو از ظاهر شوخ و بی‌آزار یک قورباغه کارتونی برای رساندن پیامی سیاسی و جدی‌تر استفاده می‌کنند؛ رویکردی که در علوم سیاسی «سرخوشی تاکتیکی» نامیده می‌شود.

این راهبرد بر چیزی استوار است که پروفسور بوگاد آن را «تصویر مقاومت‌ناپذیر» می‌نامد؛ تصویری که معمولا خنده‌دار و ساده به نظر می‌رسد، اما به شکلی دلنشین و خلع سلاح کننده، بدون توضیح مستقیم، توجه مخاطب را به پیام شما جلب می‌کند. این تصویر می‌تواند یک لباس بامزه، نمادی که می‌کشید یا میمی باشد که به اشتراک می‌گذارید.

پروفسور بوگاد هم درباره این موضوع پژوهش کرده و هم خودش سال‌ها آن را در عمل تجربه کرده است. او کتابی با عنوان «اجرای تاکتیکی: نظریه و عمل بازی جدی» نوشته و در نقاط مختلف جهان کارگاه‌هایی برگزار کرده است.

«اگر به قرون وسطی برگردیم می‌بینیم وقتی مردم زیر سلطه بودند، با کارهای عجیب و به ظاهر مسخره سعی می‌کردند گوشه‌ای از حقیقت را به زبان بیاورند، به گونه‌ای که اگر لازم شد بتوانند حرفشان را انکار کنند.»

به گفته پروفسور بوگاد، ایده این رویکرد سه بخش دارد.

وقتی معترضان مقابل نیرویی قدرتمند قرار می‌گیرند، یک لباس مضحک به آن‌ها کمک می‌کند تا برداشت عمومی از صحنه را به نفع خود مدیریت کنند. آقای بوگاد می‌گوید: «در چنین وضعیتی، هرگونه برخورد خشونت‌آمیز از سوی طرف مقابل، وجهه آن‌ها را به مراتب بیشتر تخریب می‌کند.»

دوم اینکه، یک تصویر می‌تواند حال و هوای خاصی به بدنه جنبش تزریق کند و نظر حامیان بالقوه را هم جلب کند. آقای بوگاد می‌گوید: «در پورتلند انگار یک مهمانی بالماسکه انقلابی بود که همه به آن دعوت شده بودیم.»

نکته سوم و حیاتی این است که این تاکتیک می‌تواند برای منتقدان نوعی حاشیه امن سیاسی ایجاد کند. به این صورت که وقتی تحت فشار قرار می‌گیرند، ادعا می‌کنند این میم‌ها «صرفا یک شوخی» هستند؛ ترفندی برای دفاع در برابر مخالفانی که قصد دارند عقاید آن‌ها را خطرناک جلوه دهند. به گفته پروفسور بوگاد، این رویکرد به‌ویژه در شرایطی که انتقاد مستقیم از دولت می‌تواند خطرناک باشد، بسیار کارآمد است.

او به جنبش اعتراضی طرفدار دموکراسی «اتپور» در صربستان اشاره می‌کند که در سال ۲۰۰۰ با شوخی و کمدی خیابانی از تلاش‌ها برای سرنگونی دیکتاتور یوگسلاوی، اسلوبودان میلوسویچ، حمایت کرد. همچنین سال‌هاست منتقدان شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، برای نشان دادن مخالفت خود در فضای آنلاین تصاویر وینی د پو را به اشتراک می‌گذارند، زیرا انتقاد صریح‌تر ممکن است سانسور شود.

معترضان طرفدار دموکراسی در هنگ‌کنگ نیز، بدون آگاهی از پیوندهای سیاسی پپه در آمریکا، از این نماد استفاده کرده‌اند.

آقای بوگاد می‌گوید: «طبیعی است که اقتدارگرایان دوست ندارند به آن‌ها بخندند». به گفته او، این نوع نمادپردازی موثر است چون «حتی بدون ایراد یک سخنرانی، روایت اقتدارگرایانه را از پایه تضعیف می‌کنید».

در اورگان، گروهی از ساکنان پورتلند با استفاده از موج فراگیرشدن ماجرا دور هم جمع شدند و گروهی به نام «عملیات تورم» راه انداختند؛ گروهی که لباس‌های بادی را جمع‌آوری می‌کند و در اختیار معترضان می‌گذارد.

آن‌ها وب‌سایتی راه‌اندازی کردند که حامیان می‌توانند ۳۵ دلار کمک کنند تا لباس‌هایی برای اعضای جامعه خریداری شود؛ لباس‌هایی که در محل اعتراضات علیه اداره مهاجرت و گمرک آمریکا پوشیده می‌شوند و قرار است با حال‌وهوای طنزآمیزشان از تنش‌های موجود در فضای اعتراضات بکاهند.

بروکس براون، یکی از بنیان‌گذاران «عملیات تورم»، می‌گوید هدفشان این است که «روایتی را عوض کنند که دولت ترامپ می‌سازد»؛ روایتی که همه معترضان را یک گروه خشونت‌طلب جلوه می‌دهد.

او می‌گوید: «کار ما این است که صحنه‌ای متفاوت طراحی کنیم و آن‌ها را وادار کنیم در چارچوب صحنه ما بازی کنند.»

آقای براون می‌گوید این لباس‌های بادی او را یاد دوران جنبش حقوق مدنی دهه ۱۹۶۰ می‌اندازند؛ دوره‌ای که معترضان معمولا با بهترین لباس‌های رسمی خود آرام و بی‌حرکت می‌نشستند، در حالی که مخالفان آزارشان می‌دادند و پلیس با خشونت آن‌ها را بازداشت می‌کرد.

آقای براون می‌گوید: «پپه برای ۴چن یک نماد فاشیستی بود. اما حالا داریم آن را پس می‌گیریم. حس خوبی داره، رفیق.»

تا اواخر اکتبر، گروه او بیش از ۳۵۰ لباس تهیه کرده بود و قصد داشت سازوکاری راه بیندازد تا این تجهیزات را به شهرهای دیگری بفرستد که در اعتراضاتشان از لباس‌های بادی استفاده می‌شود.

قورباغه پورتلند که زمانی بیشتر به عنوان نماد جریان راست شناخته می‌شد، حالا گاهی در فضای آنلاین «قورباغه آنتیفا» نامیده می‌شود؛ اشاره‌ای به جنبش چپ‌گرای غیرمتمرکزی که با راست افراطی مخالفت می‌کند و آقای ترامپ آن را یک گروه تروریستی داخلی معرفی کرده است.

در میم‌ها، این دو قورباغه را در حال درگیری با هم نشان می‌دهند؛ تصویری طنزآمیز از رقابت دو نماد سیاسی برای جلب توجه افکار عمومی.