داستانهای پیچیده بازار تهران
بازار تهران قلب تپنده شهرمان و قدیمیترین محله تهران است. از زمانی که در عهد شاهطهماسب و سپس آقامحمدخان حصار اول را دور تهران، روستایی کنار جاده کاروانروی راه ابریشم کشیدند، تا امروزی که تهران کلانشهری 14 میلیونی با یکچهارم جمعیت کشور در منطقه شهری تحت نفوذش، اینجا نشسته است، بازار تهران همیشه محل قدرت و تجارت پایتخت کشورمان بوده است.
بازار تهران قلب تپنده شهرمان و قدیمیترین محله تهران است. از زمانی که در عهد شاهطهماسب و سپس آقامحمدخان حصار اول را دور تهران، روستایی کنار جاده کاروانروی راه ابریشم کشیدند، تا امروزی که تهران کلانشهری 14 میلیونی با یکچهارم جمعیت کشور در منطقه شهری تحت نفوذش، اینجا نشسته است، بازار تهران همیشه محل قدرت و تجارت پایتخت کشورمان بوده است. بازار تهران تنها دکان، سرا و مغازه نیست؛ کانون تصمیمگیری اقتصادی نیز هست و دایره نفوذش تنها به آن بلوک شهری بین 15 خرداد تا شوش، خیام تا مصطفی خمینی محدود نمیشود. صدها مغازه در خارج از بازار به آن وصل هستند و کارگاهها و انبارهایش، نهفقط تمام محلات تاریخی اطراف، بلکه زیر زمین خود بازار را خوردهاند. یک زیرپله بازار میلیاردها میارزد و از خانههای قدیمی و زیبای آن مانند خانه امینلشگر و خانه حاج حسین آقای ملک هم بهزودی دیگر اثری برجای نخواهد ماند. از سوی دیگر همین بازار نمادین شهرمان ثبت میراث ملی ماست و حیفمان میآید بهخاطر کسانی که به ارزشهای میراثی شهر اهمیت نمیدهند، اینطور سریع بعد از 250 سال زندگی باشکوه و پرخاطره، به دلیل ندانمکاری و سودجویی عدهای قلیل و ناآگاه، از بین برداشته و نابود شود.
چندی پیش رسانهها پای غوغای کشف تونلهای کیلومتری غیرمجاز در زیرزمین بازار تهران را به میان کشیدند. البته قبل از رفتن دادستان به آن زیرزمینها و کشیدهشدن پای استاندار به ماجرا، ناظران غیررسمی همیشه میدانستند که بازاریها در طول زمان زیرزمین مغازههای خود را خالی میکردهاند تا یواشکی فضایی مفید و دمدستی برای خود فراهم آورند. یک انبار یا دستدون!؟ دوستی از اهالی بازار میگفت: دور و بَر امامزاده زید همیشه حفاری برای گنج بیسابقه نبوده و هرازگاهی بعد از پنجشنبه، جمعهای که میگذشت، ناگهان یک سوراخ پیدا میشد که برای گنج حفاری کرده بودند. میگفت: «زیر حیاط سرا را کندن که سازه را لق نمیکنه. قدیم حجرهها فقط روی زمین احداث شده بودند. نهایت چهل، پنجاه سانتیمتر کرسیچینی... بعد میومدن زیر حجرهها را خالی میکردن. زیرزمین میکندند. یعنی وسط حجره یه سوراخ حفر میکردند و میشد انباری. گاهی از انباری یکی، دو تا حجره را به هم وصل میکردند یا تونل میزدن به پشت مغازه که معمولا خونه مسکونی متعلق به خودشون بود و براشون انباری شده بود... شما روی زمین بازار رو همیشه میبینید. اما زیرش برای خودش دنیای عجیبوغریبی است...». ولی سالنهای کشفشده اخیر در مقیاس بزرگ بوده و «جِرزخوارها»ی کارنابلد طوری آن سالنهای 70 تا80متری را در زیر سه سرای آزادی، نادری و زیبا در داخل بازار کنده بودند که آن فضاها دیگر بههیچوجه قابل مرمت و مقاومسازی نیستند.
به گفته دکتر ادیبزاده، از متخصصان صاحبنام سازمان میراث، مسائل بازار تهران یکی، دو تا نیستند و ایمنی بازار تنها به خوردهشدن جرزها و دیوارهای حمال محدود نمیشود. درست است که جرزهای سازههای قدیمی بازار که طاق و تویزه روی آنها میآمده، اکنون در اثر دستکاریهای غیراصولی آنقدر باریک شدهاند که دیگر به چیزی بند نیستند... . اینجا، دکتر ادیبزاده بهعنوان مسئول میراث در جلسات اخیر بازار بهصراحت اعلام میدارد که بازار تهران، علاوه بر مشکلات سازهای و طبقاتی که در زیر و بالای سازههای موجود، ناشیانه به آن اضافه شدهاند، مشکلات بزرگ تأسیسات آب و سیمکشی برق و ایمنی در برابر زلزله و آتشسوزی و... هم دارد. در یک دیالوگ طولانی تلفنی، ایشان برایم به تفصیل گفتند که چگونه رستورانهای بازار برای پختوپز از دهها کپسول گاز در روز استفاده میکنند و هنوز بازار تهران با 70 هزار پلاک تجاری یا بیشتر، دچار آسیبها و مشکلاتی است که از دهها سال پیش داشته و هرگز بهطور جدی به آنها نپرداخته است.
در پاسخ به من که پای مرمتهای بینظیر بازارهای تبریز و قزوین را پیش میکشم، ادیبزاده با افسوس میگوید: در بازار تهران ما با مجموعهای نظامیافته از بینظمیهای مختلف مواجه هستیم که باعث تداوم فرسایش و دخالت شده است. میگوید: آن دید حفاظتی-مرمتی میراث در بازار غالب نیست. و متأسفانه بازاریها خودشان حاضر نیستند با میراث و شهرداری همیاری کنند تا بازار درست مرمت شود.
البته حرف شهردار منطقه 12 جناب آئینی نیز که مرمت کنیم و به بازار برسیم، مستلزم وجود دفاتر تسهیلگری فعال و صاحب علم است که بتوانند واسط بینِ مالکان سرقفلی، شهرداری، اوقاف و میراث قرار بگیرند، تا بلکه با کاربرد ضوابط دقیق مرمتی و با نظارت قوی و مستمر استاندار و قوه قضائیه، این روند مهم و حیاتی برای احیای بازار با سالها تأخیر بالاخره راهاندازی شود. همچنین ظاهرا توافقی ناگفته در ذهن همه میگذرد که انبارها باید از محدوده بازار و اطراف آن به جاهای دورتر منتقل شوند تا بازار تهران بتواند بالاخره نفس بکشد و به بازسازی خود بپردازد. شهردار آئینی نیز قول اقدامات لازم ایمنسازی و بازسازی مجموعه بازار را داده و فرمودهاند: «شهرداری در کنار مردم بوده، هست و خواهد بود. انجام بررسیهای فنی، فازبندی، تعطیلی بخشهایی از بازار، ساختوساز و جابهجاییها منتظر انجام هستند تا این فرایند بهدرستی شکل بگیرد». اما بازاریها هم باید بدانند که در شرایط حاضر دولت و شهرداری و شورا برای جلوگیری از خطر و فاجعهای جدید در بازار تهران شتاب نخواهند کرد. و شاید بهتر باشد هیئت امنای بازار تهران به توصیه دکتر ادیبزاده، با گرفتن کمکهای خُرد از خود بازاریها و نیز با دریافت عوارضی که شهرداری سالانه از بازار میگیرد، صندوقی درست کند و براساس یک طرح فنی-تخصصی در همه زمینهها، رأسا هدایت اجرای بازسازی بازار را برعهده بگیرد.
آخرین مقالات منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.
