یک جامعه شناس: از خشونت اغتشاش آغاز میشود
محمود رجبی، جامعهشناس تأکید کرد که اعتراض هدفمند و درون نظامی حق مردم است، اما وقتی تخریب، خشونت و حمایت علنی ترامپ و صهیونیستها آغاز میشود، اعتراض به اغتشاش تبدیل شده و امنیت جامعه را تهدید میکند.
خلاصه خبر
گروه فرهنگ خبرگزاری فارس: در روزهایی که رهبر معظم انقلاب اسلامی با تأکید بر اینکه «اعتراض با اغتشاش فرق دارد»، بار دیگر بر ضرورت تفکیک مطالبهگری مشروع از رفتارهای آشوبگرانه تأکید کردند، بررسی مرزهای دقیق این دو مفهوم بیش از پیش اهمیت پیدا کرده است. در فضای اجتماعی امروز، پرسش اصلی این است که اعتراض از منظر جامعهشناسی چگونه تعریف میشود، چه زمانی از مسیر عقلانی و اصلاحطلبانه خارج میشود و در چه نقطهای به اغتشاش و ناامنی میانجامد. در همین راستا و با هدف تبیین ابعاد اجتماعی این مسئله، به سراغ «محمود رجبی»، جامعهشناس، رفتیم و در گفتوگویی تفصیلی با وی، به بررسی تفاوتهای اعتراض مشروع و اغتشاش، نقش جریانهای خارجی در انحراف مطالبات مردمی و شیوه صحیح مواجهه با اعتراضات از منظر جامعهشناسی پرداختیم که مشروح آن را در زیر میخوانید.
* مرز روشن اعتراض مشروع با رفتارهای آشوبگرانه
فارس: پیرو فرمایشات رهبر معظم انقلاب اسلامی که فرمودند «اعتراض با اغتشاش فرق دارد»، از منظر جامعهشناسی، اعتراض چه تعریفی دارد و چه تفاوتی با اغتشاش پیدا میکند؟ رجبی: اعتراض یک کنش جمعیِ آگاهانه است؛ یعنی هدفمند است. افراد توجه دارند که برای چه هدفی آمدهاند و از روی آگاهی، با یک هدف مشخص میآیند تا نارضایتیشان را – از یک سیاست، تصمیم، مصوبه یا اقدام – بیان کنند. در اعتراض مشخص است چه اقدامی مورد اعتراض است، هدف چیست، خواسته چیست. اعتراض متکی به عقل و استدلال است؛ یعنی منطق دارد و استدلال دارد برای طرح مطالبه. هدف اعتراض این است که تغییرِ درون نظامی صورت بگیرد و قرار نیست با اصل نظام، در یک نظام اجتماعی که وجود دارد، درگیر باشند. در واقع تغییر و اصلاحِ درون نظامی را طلب و مطالبه میکنند و طبیعتاً میخواهند از راهکارهای قانونی استفاده کنند و مطالبه خودشان را محقق کنند. همچنین در اعتراض، پیشنهاد مشخص وجود دارد؛ یعنی میگویند وضعیت مثلاً مطلوب نیست و پیشنهاد من هم این است، این تقاضا را داریم. بنابراین، اعتراض به هیچ وجه آن مواردی که گاهی ما شاهدش هستیم و بعضیها میگویند چرا به اعتراضات گوش داده نمیشود، نیست. اعتراض با این ویژگیهاست و طبعاً با اغتشاش متفاوت است.
* وقتی نظم اجتماعی و امنیت عمومی هدف قرار میگیرد
فارس: در میدان عمل، چطور میتوان یک معترض واقعی را از اغتشاشگر تشخیص داد؟ رجبی: اگر اغتشاش و مؤلفههای آن را بشناسیم و بدانیم دقیقاً شامل چه رفتارهایی میشود، بهروشنی درمییابیم که اغتشاش کاملاً با اعتراض متفاوت است. اغتشاش بیش از هر چیز آشوبگری است؛ حرکتی هیجانی که بهجای عقلانیتِ هدفمند شکل میگیرد. در اغتشاش، برهم زدن نظم اجتماعی رخ میدهد و امنیت جامعه مورد تعرض قرار میگیرد؛ بنابراین هر حرکتی که این ویژگیها را داشته باشد و فاقد منطق عقلانی باشد، مصداق اغتشاش است؛ حرکتهایی که آشوبگری را دامن میزنند و جامعه را به سمت بیثباتی سوق میدهند. حرکتهایی که متعرض امنیت اجتماعی میشود و امنیت جامعه را به هم میزند، قطعاً اغتشاش محسوب میشود. همچنین حرکتهایی که به تخریب اموال افراد منجر میشود، بدون تردید اغتشاش است. حتی حرکتهایی که متوجه جامعه میشود و به ساختارهای اجتماعی آسیب میزند، در همین چارچوب قابل تحلیل است.
همچنین حرکتهایی که همراه با اهانت است، بهویژه اهانت به خط قرمزهای معنوی و قدسی جامعه؛ اگر کسی به این حوزهها متعرض شود، معنایش این است که قصد مقابله با کل جامعه و ارزشهای آن را دارد. این قبیل رفتارها نیز بهطور روشن در زمره اغتشاش قرار میگیرد. عرض کنم تعرض به افراد، چه افرادی که نیروهای حافظ امنیت هستند و چه افراد معمولی، اگر کسی درصدد آسیب زدن به اشخاص و افراد باشد، اینها همه مصادیق اغتشاش است. استفاده از سلاح گرم و سرد اگر در یک تجمع یا یک تظاهرات باشد، نشانه اغتشاش است. بنابراین، ارتباط با شبکههای خارجی نیز بهخودیِ خود یکی از نشانههای اغتشاش محسوب میشود؛ بهویژه زمانی که این ارتباط با شبکههای معاند و معارض برقرار باشد. این مسئله نشان میدهد که چنین جریانهایی با برنامه و مطالعه قبلی وارد میدان شدهاند و در پی همدستی با بیگانگان برای پیشبرد اهداف آنها هستند.
همچنین در جاهایی که هیجان بر عقلانیت غلبه میکند، حتی اگر حرکتها در ابتدا ظاهراً با عقلانیت آغاز شده باشد، اما بهتدریج معیار عقلانی از میان میرود و هیجانات جای آن را میگیرد، این وضعیت نیز از نشانههای روشن اغتشاش به شمار میآید. از سوی دیگر، هر جا حرکتها بهگونهای باشد که زندگی روزمره مردم را مختل کند؛ بهعنوان مثال تجمع یا تظاهراتی شکل بگیرد که باعث اخلال در روند عادی زندگی مردم شود، این موضوع نشان میدهد که هدف، مطالبهای عقلانی و منطقی نیست و چنین رفتاری اساساً در چارچوب اعتراض مشروع تعریف نمیشود.
* موجسواری دشمنان بر مطالبات مسالمتآمیز مردم
فارس: اغتشاشات چطور شکل میگیرد و چگونه مسیر اعتراض از مطالبهگری خارج شده و به سمت خشونت و اغتشاش منحرف میشود؟ آیا جریاناتی این روند را هدایت میکنند؟ رجبی: قطعاً همینطور است. بهویژه در جامعه و نظامی که دشمنان فراوانی دارد؛ از استکبار جهانی گرفته تا صهیونیستها، انگلیس و گروههای معاند، چه در کشورهای همسایه و چه در کشورهای دورتر. هرگونه اعتراض، اگر مراقبت نشود، میتواند مورد سوءاستفاده قرار بگیرد. یکی از توطئههای همیشگی دشمنان نظام همین است که از اعتراضات مسالمتآمیز و بهحق مردم سوءاستفاده کنند، موجسواری کنند و آن را به آشوب تبدیل کنند. به همین دلیل، جمعهایی که مطالبه و اعتراض دارند، در وهله اول باید تدابیر خاص خودشان را داشته باشند و حساسیت لازم را به خرج بدهند. هر جا احساس کردند که گروهی در حال سوءاستفاده از اعتراضات مسالمتآمیز آنها هستند و میخواهند آن را به اغتشاش تبدیل کنند، حتماً باید یا اعتراض را خاتمه دهند، یا فاصله بگیرند و یا با کسانی که قصد دارند اعتراض بهحق آنها را مصادره کنند، مقابله کنند.
اگر این مراقبت انجام نشود، در نهایت همان اعتراضات هم به جایی نمیرسد و مسئولان هم دیگر امکان رسیدگی به مطالبات را پیدا نمیکنند؛ بنابراین، مراقبت بسیار زیادی لازم است؛ هم از سوی خود معترضینی که مطالبه حق دارند. این افراد باید مراقب باشند دچار غلبه هیجانات نشوند و در چارچوب منطق عقلانی، تدابیر لازم را اتخاذ کنند. همچنین باید مراقب باشند که اغتشاشگرانی که با شبکههای خارجی، بهویژه شبکههای معاند، در ارتباط هستند، نتوانند از این موقعیت سوءاستفاده کنند. لازم است صریح و شفاف اعلام شود که «این افراد از ما نیستند» تا مردم هوشیار شوند و جلوی تبدیل اعتراض به اغتشاش گرفته شود. هر جا این شاخصها دیده شد و احساس شد که چنین اتفاقی در حال رخ دادن است، به نظر بنده بهترین کار این است که در همان مقطع اعتراض متوقف شود و اعلام شود که در فرصتی دیگر و در فضای مناسب، اعتراض ادامه پیدا خواهد کرد. در غیر این صورت، اگر کنترل صورت نگیرد، طبیعتاً سوءاستفادهها تکرار خواهد شد و عوارض نامطلوبی به دنبال خواهد داشت که در نهایت به ضرر خودِ کسانی است که مطالبات دارند. معمولاً اغتشاشگران اقداماتی انجام میدهند که باعث میشود همان خواستهها شنیده نشود یا به نتیجه نرسد.
* حمایت علنی صهیونیستها و ترامپ؛ نشانهای روشن از مداخله
فارس: آیا میتوانید مصداقهایی از تجربههای تاریخی و اجتماعی کشور بیاورید که نشان دهد جریانهای خارجی میتوانند بر اعتراضات داخلی اثر بگذارند و آن را به سمت اغتشاش سوق دهند؟ رجبی: بله، ما دو یا سه اغتشاش جدی در کشور داشتهایم که دقیقاً همینگونه بوده است. بهعنوان مثال، در فتنه سال ۸۸، دشمنان نظام و سران دشمنان ما بهطور آشکار وارد میدان شدند. همچنین در فتنه بعدی، یعنی ماجرای فوت مهسا امینی، دشمنان بهصورت صریح خط میدادند، جهتدهی میکردند و حتی آموزش میدادند. در آن مقاطع، در فضای اعتراضی، دشمنان آموزش خرابکاری، انفجار و حتی نحوه تهیه مواد منفجره را منتشر میکردند. بعدها مشخص شد که در داخل کشور نیز افرادی بودند که خودشان اعتراف کردند پول گرفتهاند تا اقداماتی مشخص را انجام دهند. اینها نشانههای روشنی است. در آن دو مورد و تا حدی در فتنه اخیر نیز، شاهد بودیم که افرادی در رسانه ملی حاضر شدند و صراحتاً اعلام کردند که به آنها پول داده شده تا در این تظاهرات چه اقداماتی انجام دهند؛ بنابراین، این دو سه تجربهای که تاکنون داشتهایم، بهوضوح نشان میدهد که دشمنان بهدنبال سوءاستفاده از اعتراضات هستند و تلاش میکنند آن را به اغتشاش تبدیل کنند. این مسئله آشکار است. ما همین الان هم در فتنه اخیر دیدیم که هم سران رژیم صهیونیستی – یعنی جنایتکارترین انسانهای روی زمین و هم ترامپ، بهعنوان فردی که هر جا فتنه، آشوب و تلاش برای برهم زدن ثبات و ضربهزدن به کشورها وجود دارد، حضور دارد، صراحتاً وارد میدان شدند. این افراد آشکارا اعلام حمایت کردند، تقاضای حضور کردند و موضع گرفتند. یعنی دیگر از این روشنتر چیزی نیست.
یک اعتراض مسالمتآمیز که آغاز میشود، آنها وارد میشوند، ساماندهی میکنند، جهتدهی میکنند، هدایت میکنند و صریحاً اعلام پشتیبانی میکنند. این نشانه روشنی است که دقیقاً در همین اعتراضاتی که صورت گرفته، دشمن وارد شده و شبکههای معاند را فعال کرده است. همین شبکههای فضای مجازی نیز در جریان اخیر دوباره به میدان آمدند؛ در فضای مجازی هدایت میکردند و جهتدهی میکردند. اینها نشانههای بسیار روشنی است که عوامل خارجی و اغتشاشگران داخلی آمدهاند تا از اعتراضات بهحق مردم سوءاستفاده کنند و آن را به سمت اهداف خودشان سوق بدهند.
*اعتراض تا جایی مشروع است که به امنیت جامعه آسیب نزند
فارس: به نظر شما خط قرمز میان اعتراض مشروع و اغتشاش کجاست؟ کجا است که یک اعتراض مشروع ناگهان به اغتشاش تبدیل میشود؟ حتی آن کاسبی که بهخاطر مشکلات معیشتی اعتراض میکند، چگونه ممکن است ناخواسته در این مسیر قرار بگیرد و به حقش هم نرسد؟ رجبی: ببینید، هر جا اعتراض از مطالبه معقول، منطقی و هدفمند، همراه با پیشنهاد مشخص و با هدف اصلاح دروننظامی، فراتر برود و منجر به اقدامات عملی خلاف مصالح ملی شود، قطعاً از مرز اعتراض عبور کرده و وارد حوزه اغتشاش میشود. همانطور که عرض کردم، اعتراض هیچگاه متضمن اقداماتی نیست که متعرض امنیت شود، زندگی مردم را مختل کند، به آحاد جامعه آسیب بزند یا منجر به تخریب اموال عمومی شود. اینها اصلاً در هیچ منطق جامعهشناختی، اعتراض محسوب نمیشود. خودِ واژه اعتراض هم معنا و چارچوب مشخصی دارد. از نظر فنی و تحلیلی نیز وقتی اقدامات به سمت اختلال در زندگی مردم، آسیبزدن به امنیت اجتماعی و تخریب پیش میرود و در عین حال مورد حمایت شبکههای معاند خارجی قرار میگیرد، این نشانه روشنی است که اعتراض از مرز خود عبور کرده و به سمت اغتشاش سوق داده شده است. هرگونه مطالبهای باید همراه با پیشنهاد اصلاحی و در چارچوب اصلاح دروننظامی باشد. وقتی میبینیم دشمنان خارجی بهصورت علنی پای کار میآیند و حمایت میکنند، این معنا را دارد که دیگر از مرز اعتراض عبور شده و وارد مرحله اغتشاش شدهایم.
20:10 - 17 دی 1404
نظرات کاربران
