چند دهه حیات پر فراز و نشیب آیتالله هاشمی رفسنجانی که مقارن با تحولات فراوانی در تاریخ معاصر ایران و جهان بود از وی مصداقی کمنظیر از «فرزند زمان خویش» بودن را ساخت. ذهن سیال و پویای وی بر اساس مقتضیات هر دورهای مانیفست آن را صورتبندی میکرد و در تلاش بود تا موانع تحققش را در حد بضاعت زمان و مکان از میان بردارد.
هر چند در سالهای پایانی حیات آیتالله هاشمی رفسنجانی از این خصیصه ممتاز وی به چرخش سیاسی تعبیر شد! اما این تعبیر و نظایر آن دال آشکاری بر ناپختگی مواضع افراطیون داشت زیرا آنچه آنها چرخش مینامیدند در حقیقت ادامه سیاستورزی سیال وی بود که اجازه نمیداد از تحولات زمان باز بماند. همان سیالیتی که روزی وی را به سوی فرماندهی میدانهای جنگ سوق داد و روز دیگری به این نتیجه رساند که پیشنهاد پایان جنگ بهترین تصمیم است و بر سر آن نیز ایستادگی کرد.
با این حال «فرزند زمان خویش» بودن به معنای مبرا شدن از خطا و اشتباه نیست زیرا در هر انسانی هر چند مدبر و دوراندیش در حصار «زمان و مکان» قرار دارد و صرفا تا حدی میتواند از روزنههای این حصار افق آینده را بنگرد. بنابراین هر تصمیمی تابعی است از همین محدودیتها و پر واضح است که در راستای کاستن از ضریب اشتباهات، باید تصمیمات گذشته در بازههای زمانی مورد بازبینی قرار گیرند تا کردار و گفتار مسئولین از اندیشه مردم زمانه و سرعت تحولات جهان پیرامونی باز نماند.
البته دستیابی به این راهبرد در عرصه معادلات پیچیده جهان سیاست کار سادهای نیست اما آیتالله هاشمی اثبات کرد که میتوان در این راستا گام برداشت و معنای مردمداری که با نام وی عجین شده است بیش از هر چیزی در همین چارچوب قابل تفسیر است و این بزرگترین رمز عبور از طوفانهای سهمگین در جامعه است. فرا رسیدن نهمین سالگرد درگذشت آیتالله هاشمی رفسنجانی بهانهای شد تا در راستای واکاوی ابعاد میراث فکری و سیاستورزی وی و درسهای آن برای برون رفت از بحرانهای امروز با فرزند ارشدش در دفتر نشر معارف انقلاب اسلامی گپ و گفت صمیمانهای داشته باشیم.
در ادامه مشروح گفتگوی ایرنا با محسن هاشمی رفسنجانی را میخوانید:
در گذشته با برقراری ارتباط نزدیک با مردم توانستیم از بحرانها عبور کنیم
ایرنا: آقای مهندس سالگرد درگذشت امسال آیتالله هاشمی رفسنجانی با توجه به پشت سر گذاشتن جنگ ۱۲ روزه و همچنین با توجه به شرایط کشور و اعتراضاتی که شاهد آن هستیم، چه تفاوتی با سالگردهای پیشین خواهد داشت؟
محسن هاشمی رفسنجانی: همانطور که میدانید کشور در شرایط خاصی قرار گرفته است و میتوانیم آن را با بحرانهایی که در گذشته داشتیم شباهتسازی کنیم. اگر بخواهیم به حضور آیتالله هاشمی رفسنجانی در صحنه البته در صورتی که ایشان در قید حیات بودند رجوع کنیم کار سختی است زیرا شرایط میتواند با مواد قبلی کمی متفاوت باشد. البته در گذشته بحرانهای سختی را پشت سر گذاشتیم که با حضور رهبری و مقامات ارشد کشور و البته برقراری ارتباط صمیمی و نزدیک با مردم این امکان فراهم شده تا بتوانیم از آنها عبور کنیم.
مثلاً یکی از بحرانهای که پشت سر گذاشتیم اتفاقات، ترورها و درگیریهای سال ۱۳۶۰ بود که منجر به مجروح شدن آیتالله خامنهای و انفجار حزب جمهوری اسلامی و شهادت آیتالله بهشتی و ۷۲ تن از یاران ایشان و سپس انفجار دفتر نخستوزیری که منجر به شهادت رئیسجمهور و نخستوزیر گشت را از سر گذاراندیم. با آن هم شهید و اتفاقاتی که در سال ۱۳۶۰ رخ داد به هر حال به علت حضور آیتالله رفسنجانی و هماهنگیهای ایشان - چون فرد دیگری در صحنه باقی نمانده بود و اکثرا مجروح و شهید شده بودند – و هدایتهای رهبری انقلاب حضرت امام خمینی (ره) این مسیر بدون ضایعه زیادی به آرامش رسید. شرایط آن زمان را در نظر بگیرید که مسائل چگونه حل شد و کم کم به آرامش رسیدیم البته بعدا به دلیل اختلافات، چالشهایی ایجاد شد اما از آن دردسرها عبور کردیم.
جلوتر که بیاییم، اگر دوران جنگ تحمیلی را در نظر بگیرید و بیش از ۲۰۰ هزار شهیدی که داشتیم را در نظر بگیرید که ۷۵ هزار نفر آن از مردم بودند یا شهدای بزرگی که در این دوران داشتیم و شعارهایی که داده میشد از جمله « جنگ جنگ تا پیروزی» یا «جنگ تا رفع فتنه از عالم»، شرایطی را ایجاد کرده بود که نه تنها امکان رشد، توسعه و حل مسائل کشور فراهم نبود بلکه کشور با تورم، کمبودها و رشد نقدینگی نیز مواجه بود اما با وجود همه این مشکلات به علت جنایات صدام در به شهادت رساندن مردم و فرماندهان و آن شعارها عقبنشینی هم بسیار سخت شده بود.
آیتالله هاشمی برای پایان یافتن جنگ از آبروی خود گذشت
در آن شرایط بلاخره باید کسی به میدان میآمد و از آبروی خودش میگذشت تا جنگ خاتمه پیدا کند. باز هم میبینیم آیتالله هاشمی که فرماندهی جنگ را به عهده داشت و جانشین فرمانده کل قوا بود - البته با حضور کاریزماتیک امام خمینی (ره) - توانست با گذشتن از آبروی خود این کار را به سرانجام برساند. ایشان به امام (ره) گفتند: «من این کار را انجام میدهم حتی اگر من را دستگیر و اعدام کنید، چون راهی نیست». خوشبختانه بعد از ایشان تمام مقامات کشور نیز به میدان آمدند و علیرغم همه جنایتهایی که صدام کرده بود و شهیدان باکری و جهانآرا و ... را شهید کرده بود، این موضوع پایان یافت.
بعد از این مرحله با رحلت حضرت امام خمینی (ره) مواجه شدیم و همه اینها بحرانهای سنگینی برای کشور بود اما با حضور افراد موثر در صحنه و مایه گذاشتن از خودشان توانستیم از آنها عبور کنیم و کشور به سمت رشد و تعالی رفت. نمونه کوچکتری که بخواهم به آن اشاره کنم انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۳۹۲ بود که به یکباره مصادف با رد صلاحیت رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام شدیم که قبلا بیش از ۹ سال رئیس مجلس، ۲ دوره رئیسجمهور و ۲۰ سال رئیس مجمع تشخیص مصلحت بودند.
ایرنا: به ناگاه جو یاس و ناامیدی در جامعه بوجود آمد...
محسن هاشمی رفسنجانی: ... و همان سالی بود که رهبری «حماسه سیاسی» و «حماسه اقتصادی» را در شعار سال اعلام کرده بودند و همه منتظر تحقق یک انتخابات پرشور برای تحقق «حماسه سیاسی» بودند، با این حال آیتالله هاشمی رفسنجانی با نظام قهر نکرد، اعتراض هم نکرد. ایشان همچنان در میدان ماند و انتخابات را ادامه داد و در نهایت حماسه سیاسی رخ داد و بیش از ۷۵ درصد مردم در انتخابات شرکت کردند و آقای حسن روحانی رئیسجمهور شد. اینها حرکتهایی است که نیاز به ایثارگری دارد و در حال حاضر نیزهم به نوعی در شرایط مشابه قرار گرفتهایم.
نام شرایط فعلی را «تله راهبردی» یا «تله استراتژیک» گذاشتهام که دشمن بر ما تحمیل کرده است.
من نام شرایط فعلی را «تله راهبردی» یا «تله استراتژیک» گذاشتهام که دشمن بر ما تحمیل کرده است؛ دشمنی که دیگر صدام نیست بلکه اسرائیل و آمریکا و بخشی از کشورهای غربی هستند. الان رشد، توسعه و معیشت مردم دچار مشکل شده است اما عقبنشینی هم پرهزینه است و همانطور که مقام معظم رهبری هم تاکید کردهاند شاید خسارت عقب نشینی از کمی پیشرفت بیشتر باشد و برای همین هنوز اقدام جدی انجام نشده است ولی در هر صورت شرایط کنونی به شکلی شده است که مسئولین هر اقدامی که می خواهند انجام بدهند به نوعی به ضرر جامعه شده است و مردم این احساس را ندارند که این حرکت ها به نفع اداره کشور است و نگران آینده ایران شدهاند.
جای آیتالله هاشمی برای عبور جامعه از شرایط سخت و بحرانی امروز، خالی است
همین اعتراضاتی که اخیراً رهبری و رئیسجمهور هم به رسمیت شمردند - البته بخش اعتراضات را به رسمیت شناخته شده است نه اغتشاشات - نشان میدهد که مانند گذشته به یک فرد یا گروهی نیاز است تا از آبروی خودشان مایه بگذارند و به میدان بیایند و انشاءالله ما را از این تلهای که در آن گرفتار شدیم، عبور دهند. متاسفانه جای آیتالله هاشمی برای برنامهریزی و انجام این حرکت خالی است و امیدوارم که سیاستمداران پس از ایشان که تعدادشان کم هم نیست این وظیفه را به عهده بگیرند. در کشور شخصیتهای فرهیخته زیادی داریم که هر یک از آنها میتوانند در کنار مقام معظم رهبری به میدان بیایند، هزینه بدهند و به برون رفت از این وضعیت کمک کنند. خود رئیسجمهور نیز یکی از این شخصیتها است و البته سیاست مداران دیگری نیز هستند که می توانند بدون اینکه مشکلی برای رهبری و کشور ایجاد شود، به میدان بیایند.
متاسفانه جای آیتالله هاشمی برای برنامهریزی خالی است و امیدوارم که سیاستمداران پس از ایشان که تعدادشان کم هم نیست این وظیفه را به عهده بگیرند.
ایرنا: به ایثارگری آیتالله در مقاطع مختلف اشاره کردید؛ در سالهای آخر حیات ایشان این ایثارگری در برابر تخریبها و تهمتها جلوه بیشتری پیدا کرده بود، ارزیابی شما از رمز ایستادگی و صبوری آیتالله چیست؟
محسن هاشمی رفسنجانی: نگاه به سابقه ایشان رمز را کاملا باز میکند. ایشان ۸۲ سال از خداوند عمر گرفتند و ۶۰ سال از آن را برای انقلاب اسلامی و مدیریت پس از انقلاب هزینه کردند یعنی انقلاب، رشد و توسعه مردم و به نتیجه رساندن اهداف انقلاب را جزو فرزندان قطعی خود میدانست. آیتالله هاشمی هر جا که مشکلی پیش میآمد و بنا بود بین خود و این موضوع (انقلاب و اهداف آن) تصمیم میگرفتند اولویت را به آن موضوع اختصاص میدادند.
در نتیجه می توان گفت که ایشان خود را در جهت اهداف انقلاب درنظر میگرفتند، به جمله حضرت امام (ره) پس از ترور آیتالله هاشمی استناد میکنم که فرمودند: «بدخواهان باید بدانند هاشمی زنده است چون نهضت زنده است». در نتیجه رمز حضور ایشان در صحنه فقط همین بود و هر زمانی هم که میدیدند انحرافی خواه در جناح چپ یا راست در حال شکلگیری است و به اهداف انقلاب و توسعه کشور و اهداف انقلاب ضربه می زند به میدان میآمدند و خود را در کف آن طرف قرار میدادند تا موازنه (بالانس) ایجاد شود و کشور به مسیر خود بازگردد.
باید روابط حاکمیت با مردم و شفافیت عملکردها و سیاستها روشن شود
ایرنا: برای عبور از تله استراتژیک که به آن اشاره کردید، به تقویت انسجام و وحدت ملی هم نیاز داریم، مسئولان کشور با وجود تمام مشکلاتی که این روزها مردم در حال دست و پنجه نرم کردن با آن هستند، چگونه می توانند این وحدت را تقویت کنند؟
محسن هاشمی رفسنجانی: به هر حال انقلاب اسلامی، انقلابی مردمی است و نخستین نکتهای که به ذهن هر فرد میآید این است که باید روابط حاکمیت با مردم و عملکردها و سیاستها کاملاً روشن شود و اعتماد متقابل به صورت جدی شکل گیرد. متاسفانه صدا و سیما از این جهت دچار مشکل است و کم کم مرجعیت خبر در حال خارج شدن از کشور و قرار گرفتن در اختیار شبکههای ماهوارهای است. پس باید نسبت حل منازعات فکری، اقدامات جدی صورت بگیرد و به گونهای نباشد که مردم روند تصمیمگیریها را به سخره گیرند یا به این نتیجه برسند که همه این تصمیمها مثل هم هستند و به نتیجه نمیرسند
باید نسبت حل منازعات فکری، اقدامات جدی صورت بگیرد و به گونهای نباشد که مردم روند تصمیمگیریها را به سخره گیرند.
نکته دوم استفاده از کسانی است که سوابق و تجربه دارند و حاضر هستند از خود ایثارگری نشان بدهند و آبروی خودشان را در گرو بگذارند تا مسائل کشور حل شود. نکته سوم نیز مسئله «سیاست خارجی» کشور است؛ درحال حاضر برخی از کشورهای دوست، انتظارات لازم برای همراهی و کمک را برآوده نمی کنند و تنها به حمایت سیاسی بسنده کرده اند؛ بنابراین به نظر میرسد باید در ساختار سیاست خارجی هم مقداری تغییر اعمال کنیم. در نهایت اهدافمان را به سمت رشد، توسعه و حل مسائل معیشت مردم ببریم و در این جهت حرکت کنیم اما اگر غیر این باشد دچار صدمه خواهیم شد.
ایرنا: آیتالله نگاه همه جانبه به روابط خارجی داشتند، به عنوان مثال شاهد درخشانترین دوره روابط ایران و عربستان در زمان ایشان بودیم، در این زمینه توضیح بفرمایید.
محسن هاشمی رفسنجانی: مسئله رفاه مردم و معیشت مردم برای آیتالله هاشمی رفسنجانی بسیار مهم بود. اگر به سوابق قبل از انقلاب ایشان نگاه کنید، بنیادی با کمک آیتالله بهشتی، آیتالله باهنر و شهید رجایی به نام «بنیاد فرهنگی رفاه» تاسیس شد و همه میگفتند همه بنیادهای که جنبه اسلامی دارند از اسامی ائمه استفاده میکنند چرا ایشان در سال ۱۳۴۶ اسم «رفاه» را انتخاب کردند. یا بعد از انقلاب و در دوران ریاستجمهوری ایشان وقتی قرار است فروشگاه زنجیرهای در کشور تاسیس شود باز هم اسم «رفاه» را انتخاب میکنند. آیتالله هاشمی نسبت به رفاه مردم و توسعه و رشد کشور اهمیت ویژهای قائل بودند و همیشه در این جهت حرکت میکردند.
در زمینه روابط خارجی نیز «تنشزدایی» یکی از سیاستهای مهم دولت ایشان بود. آیتالله هاشمی از همان روزی که دولت را به عهده گرفتند یکی از مباحث بسیار مهم ایشان موضوع «تنشزدایی» در سیاست خارجی بود. البته متاسفانه بعدها به دلایل مختلف - از طرف دشمن و داخل - این تنشها روز به روز بیشتر شد و اکنون به حد اعلاء رسید. پس لازمه برون رفت از این وضعیت حرکت سیاست خارجی کشور به سمت تنشزدایی است.
در نگاه آیتالله هاشمی مبارزه با افراط و تفریط سختتر از مبارزه با استعمار و استکبار بود
ایرنا: ایدهآلگرایی در سیاست خارجی و داخلی کشور یکی از آفتهای بزرگ تصمیمگیری در چند دهه اخیر بوده، یکی از ویژگی برجسته آیتالله هاشمی، «اعتدالگرایی» ایشان بود، این ویژگی چگونه در حل مشکلات مردم موثر بود؟
محسن هاشمی رفسنجانی: ایشان در اولین مصاحبههایی که بعد از پیروزی انقلاب داشتند، گفتند: «ما فکر میکردیم با جنگ با استکبار و استعمار میتوانیم کشور ایران را به تعالی برسانیم و حاکمیت مردم را برقرار کنیم اما بعد از پیروزی انقلاب مدتی که گذشت، دیدیم مشکل دیگری بر کشور حاکم شده است که از استعمار و استکبار مهمتر است و کشور را دچار مشکل میکند و همین بحث افراط و تفریط است.» ایشان میگفتند: «مبارزه با افراط و تفریط سختتر از مبارزه با استعمار و استکبار است».
زیرا مردم به راحتی میتوانند همه عملکرد استکبار و استعمار را ببینند ولی در زمینه افراط تفریط را نمیتوانند حس کنند زیرا شعارهای زیبندهای داده میشود و آنها پشت این شعارها قرار میگیرند و نمیگذارند کشور با اعتدال اداره شود. اکنون نیز این مشکل به شدت وجود دارد و همانطور که گفتم افرادی باید به میدان بیایند و ایثارگری کنند و با افراط و تفریط به صورت جدی مبارزه کنند و نگذارند اهل افراط و تفریط کشور به انحراف ببرند و این مشکلات بر مردم ایجاد کنند.
ایرنا: برای مبارزه با افراط و تفریط نیاز به احزاب و چهرههای قوی داریم تا همانطور که شما فرمودید ایثارگری کنند و به میدان بیایند اما وقتی بحرانها زیاد میشوند برخی از چهرههای سیاسی و احزاب دچار اختلافهایی میشوند؛ در زمان حیات آیتالله هاشمی شاهد بودیم که ایشان به خوبی میتوانستند بین جریانهای مختلف سیاسی حکمیت کرده و آنها را به هم نزدیک کنند، در این روزها چه کسانی یا گروههایی میتوانند این حکمیت را به عهده بگیرند؟
محسن هاشمی رفسنجانی: نظام اجرایی ما به این شکل است که یک حاکمیتی را در بالا داریم و در ذیل آن سران سه قوه قرار دارند. «فراجناحی» عمل کردن در حاکمیت بسیار مهم است و به این ترتیب تمام نیروهای سیاسی تحت پوشش قرار میگیرند اما اگر حاکمیت به سمت یک جریان سیاسی گرایش داشته باشد اهدافی که همه احزاب و گروه های سیاسی به دنبال آن هستند محقق نخواهد شد. متاسفانه برخی تنگ نظریها درمورد انتخابات باعث شد تا کسانی که واقعاً میتوانستند کشور را از مشکلات عبور بدهند نتوانند در عرصه سیاست حضور پیدا کند یا احزاب نتوانند نیروها و مهرههای جدی خود را وارد میدان کنند. هنوز هم این اتفاق میافتد و باعث میشود که نیروهای اصلی نتوانند در احزاب خوب عمل کنند یا احزاب بتوانند خودشان را نشان بدهند.
برخی تنگ نظریها درمورد انتخابات باعث شد تا کسانی که واقعاً میتوانستند کشور را از مشکلات عبور بدهند نتوانند در عرصه سیاست حضور پیدا کند.
البته احزاب با لطایفی به میدان میآیند و جبهه درست کرده و در انتخابات شرکت میکنند؛ هر چند احزاب در همین انتخابات شرکت میکنند و نظر مردم را جلب میکنند اما در هنگام عمل به وعدها دچار مشکل میشوند. متاسفانه همان عدم نگاه فراجناحی در حاکمیت باعث میشود که مردم دلزده شده و احزاب سیاسی هم دچار مشکل شود چرا که نمیتوانند به قول های خود عمل کنند. جبههها و احزاب مسائلی را با مردم مطرح میکنند و آنها دوباره علاقمند میشوند به امید اینکه به این مسائل عمل شود، رای میدهند.
ایرنا: علاوه بر بیان مشکلات با مردم چه پیشنهادی برای آقای رئیسجمهور دارید تا کشور از این وضعیت خارج شود؟
محسن هاشمی رفسنجانی: همانطور که گفتم شرایط کشور به جایی رسیده است که ایشان باید مسائل را حتی در بالاتر از سطح ریاست جمهوری مطرح کند و اسناد، اطلاعات و آمارهای گذشته را بیرون بیاورند و وضعیت کشور را به خوبی نشان بدهند تا بر اساس واقعیت تصمیمگیری شود.
ایرنا: چه پیشبینی از آینده دولت و کشور دارید؟
محسن هاشمی رفسنجانی: ما بحرانهای این چنینی را همیشه داشتیم و پشت سر گذاشتیم و من امیدوارم که با «عقلانیت» بتوانیم این بار هم مشکلات را پشت سر بگذاریم.
ایرنا: در زمینه رابطه آیتالله هاشمی و رهبر انقلاب توضیح بفرمایید و این این که حفظ و تداوم این رابطه همواره مورد تاکید ایشان بود.
محسن هاشمی رفسنجانی: ایشان تا اواخر عمر خود نیز میگفتند که هنوز بهتر از آیتالله خامنهای کسی را برای رهبری نمیشناسند و همیشه نگرانند که اگر یک روزی رهبری نباشند چه بر سر کشور میآید. رابطه آنها یک رابطه صمیمی بود که تا آخر عمر هم ادامه داشت البته در بعضی مسائل اساسی کشور اختلافاتی هم پیدا کرده بودند که متاسفانه حل نشد.
ایرنا: اگر در پایان نکته ناگفتهای باقی مانده است بفرمایید.
محسن هاشمی رفسنجانی: خیر. نکته دیگری نیست و تشکر میکنم که در نهمین سالگرد آیتالله هاشمی رفسنجانی نام ایشان را مطرح میکنید.
بخش سایتخوان، صرفا بازتابدهنده اخبار رسانههای رسمی کشور است.
