برای بخش بزرگی از جامعه، به ویژه آنهایی که برای اعتراض به وضعیت اقتصادی-سیاسی به خیابانها آمدهاند، قیمت طلا به معیاری برای شرایط اقتصادی و سیاسی کشور و همچنین نمادی آشکار از فقر لحظه به لحظه آنها تبدیل شده است.
در فرهنگ ایرانی، از دیرباز و در بستر فرهنگ سنتی مردسالارانه، خرید طلا، بهویژه برای زنان خانهدار، نقشی شبیه به یک عامل تامین «امنیت اجتماعی» ایفا کرده است؛ چه در قالب پساندازهای خردی که زنان از هزینههای جاری زندگی کنار میگذاشتهاند و چه بهعنوان پشتوانهای در صورت وقوع طلاق، که مرد در زمان ازدواج خود را به پرداخت آن متعهد میکند.
افزون بر این، طلا برای خانوارهای ایرانی همواره مهمترین شکل سرمایهگذاری بلندمدت برای مقابله با بحرانهای مالی احتمالی و نیز تامین هزینه خرید مسکن در آینده بوده است. در روند ازدواج دختران و پسران نیز، خرید قابل توجه مصنوعات طلا توسط داماد برای عروس، یکی از هزینههای اصلی مراسم عروسی به شمار میرفته است.
سقوط بزرگ: کاهش ۹۴ درصدی در قدرت خرید
اما در سالهای اخیر، سقوط ارزش ریال در برابر دلار و ظهور ابرتورم، شرایط را به شدت تغییر داده است. دادههای رسمی بانک مرکزی ایران نشان میدهد که اقتصاد کشور طی ۸ سال گذشته به طور متوسط با تورم سالانه ۴۳ درصدی مواجه بوده است. بر اساس این نرخها، افزایش تجمعی قیمتها نشان میدهد که متوسط قیمت کالاها و خدمات در این دوره کمی بیش از ۱۷ برابر شده و به عبارت دیگر، قدرت خرید پول حدود ۹۴ درصد کاهش یافته است.
همزمان، قیمت هر دلار آمریکا در بازار آزاد تهران از ۴۲ هزار و ۹۹۰ ریال در ششم ژانویه ۲۰۱۸ به یک میلیون ۴۷۰ هزار ریال در ششم ژانویه ۲۰۲۶ رسیده و جهشی سه هزار و ۳۱۹ درصدی داشته است.
افزایش «دو موتوره»
در حالی که قیمت هر اونس طلا در بازار جهانی در همین مدت ۲۳۰ درصد رشد کرده، قیمت هر گرم طلای ۱۸، عیار پرطرفدار در ایران، از ۱ میلیون و ۳۸۷ هزار ریال به ۱۶۰ میلیون و ۵۵۰ هزار ریال رسیده و ۱۱ هزار و ۴۷۵ درصد جهش کرده و بیش از ۱۱۵ برابر شده است.
اگر قیمت جهانی طلا ثابت میماند، طلا در ایران هم مانند قیمت دلار فقط ۳۴.۱۹ برابر میشد. اما قیمت جهانی طلا هم در این مدت ۳.۳۷ برابر شده است، در نتیجه اثر نهایی معادل حاصلضرب جهش قیمت دلار و اونس طلا یعنی ۳۴*۳.۳۷ و معادل ۱۱۵.۲ میشود.
جهش دو موتوره قیمت طلا در بازار ایران احساس فقیر شدن مردم دوستدار و وابسته به طلا را شدت بخشیده است. به طوری که با حداقل دستمزد حدود ۱۰ میلیون ریالی در ۸ سال پیش، یک کارگر ساده ایرانی میتوانست بیش از ۷ گرم طلای ۱۸ عیار بخرد ولی با حداقل دستمزد ۱۰۰ میلیون ریالی در سال ۲۰۲۶ که تقریبا ۱۰ برابر شده، تنها میشود ۰.۶ گرم طلای ۱۸ عیار خرید.
از تزئینات تا سلاح اقتصادی
به باور گروهی از کارشناسان، وقتی نرخ رشد قیمت طلا (۱۱ هزار درصد در ۸ سال) از نرخ رشد دستمزدها (۹۰۰ درصد) پیشی میگیرد، خرید آن تنها راه برای مردم است تا از گرفتار شدن در «فقر مطلق» طی ماههای آینده جلوگیری کنند.
ایرانیها که پیشتر، طلا را به صورت زیورآلات میخریدند تا هم استفاده کنند و هم پساندازی باشد، این روزها، به دلیل اجرتهای بالا، مردم به سمت خرید طلای دستدوم، طلای آبشده و شمشهای یکگرمی رفتهاند. امروز در بازارهای ایران، پدیده خرید قسطی طلا نیز رواج یافته و این یعنی طلا از یک کالای «فرهنگی-زینتی» کاملا به یک «ابزار جنگی اقتصادی» تبدیل شده است. اگر در گذشته طلا برای ایرانیها ضامنِ خرید جهیزیه عروس یا تضمین آینده فرزندان بود، امروز آخرین سنگر برای جلوگیری از فقیرتر شدن بیشتر است.
پارادوکس ثروت و فقر
چنان که طبق گزارش اخیر شورای جهانی طلا (World Gold Council)، ایران پس از چین، هند، ایالات متحده و ترکیه با ثبت تقاضای حدود ۵۸ تن طلا در ۹ ماهه نخست سال ۲۰۲۵ میلادی در رتبه پنجم بزرگترین خریداران و واردکنندگان طلا در جهان قرار گرفته است. این آمار شامل تقاضای کلی طلا (از جمله خرید زیورآلات، سکه و شمش) در دوره سه فصل اول سال ۲۰۲۵ است و نشاندهندهی افزایش قابلتوجه مصرف و گرایش به طلای فیزیکی در ایران در میان اقتصادهای جهان است.
طبق آمار رسمی بانک جهانی (World Bank)، درآمد سرانه ایران (GDP per capita) بر اساس قیمتهای جاری در سال ۲۰۲۴ برابر با حدود ۵٬۱۹۰ دلار آمریکا بوده است. این عدد نشان میدهد که اقتصاد ایران از نظر درآمد سرانه نسبت در میان کشورهای جهان در رتبههای میانی رو به پایین قرار دارد. با این حال، ایران از نظر تقاضا و خرید طلا در رتبه پنجم جهانی قرار گرفته است. این تضاد نشان میدهد که شهروندان ایرانی نسبت به شهروندان آلمانی، آمریکایی یا حتی اماراتی بخش بسیار بزرگتری از درآمد یا پسانداز خود را به خرید طلا اختصاص میدهند. در اقتصادهای پایدار، بخش بزرگی از مازاد درآمد در بازارهای مالی مانند بورس، اوراق قرضه یا بانک سرمایهگذاری میشود، اما در ایران، طلا عملا به مهمترین پناهگاه برای حفظ ارزش داراییها در برابر تورم و نوسانات اقتصادی بدل شده است.
تفاوت زیاد میان رتبه ایران از نظر درآمد سرانه (۱۱۹ در میان ۱۹۷ کشور) و رتبه ۵ در خرید طلا، تنها یک آمار اقتصادی نیست و برای معترضی که در خیابانهای تهران یا اصفهان فریاد میزند، قیمت ۱۶۰ میلیون ریالی هر گرم طلا، تنها یک عدد نیست.
رای عدم اعتماد
هجوم مردم به بازار طلا، بزرگترین «رای عدم اعتماد» به سیاستهای اقتصادی دولت است. در حالی که صداوسیمای حکومتی مردم را به سرمایهگذاری در بورس یا سپردهگذاری در بانک دعوت میکند، صفهای مقابل صرافیها و طلافروشیها نشاندهنده لایه عمیقی از بیاعتمادی به سیاستهای حکومت است که خود یکی از سوختهای اصلی اعتراضات خیابانی است.
فراتر از ارزش: قیمت ترس
طی ۱۰ روزی که از اعتراضهای خیابانی در شهرهای مختلف ایران میگذرد، قیمت دلار ۵ درصد افزایش یافته، بهای جهانی طلا ۶ درصد بالا رفته ولی بهای هر گرم طلای ۱۸ عیار نیز ۱۴ درصد دیگر افزایش یافته است.
به گفته فعالان بازار طلا، خریدهای مردم نگران از گسترش اعتراضها و وخیمتر شدن اوضاع اقتصادی کشور، همچنان ترجیح میدهند که تا حد توانشان نقدینگی ریالی را به طلا تبدیل کنند؛ دارایی با نقدشوندگی بالا و قابل جابجایی راحت در شرایط بحرانی؛ شرایطی که ریسک نگهداری و حفظ امنیت طلا را نیز بدل به دغدغههای مردم افزوده است.
