در حالی که گورستان تاریخی ابنبابویه، یکی از کهنترین آرامستانهای تهران، در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده، پروژهای با عنوان «همسطحسازی» به تخریب گسترده سنگقبرهای تاریخی آن انجامیده است؛ سنگهایی که برخی بیش از یک قرن قدمت دارند و بخشی از حافظه تاریخی، هنری و فرهنگی ایران معاصر به شمار میآیند.
گزارشها و شواهد موجود نشان میدهد این اقدامها بدون مجوز میراث فرهنگی و از طریق مجموعهای انجام شده است که زیر نظر سازمان اوقاف اداره میشود.
در جنوب پایتخت ایران، در قلب شهرری، گورستانی وسیع به نام ابنبابویه قرار دارد که بخشی مهم از تاریخ و فرهنگ ایران معاصر را در خود جای داده و از کهنترین و گستردهترین قبرستانهای تهران به شمار میآید. این گورستان با مساحتی حدود ۱۰ هکتار، در همسایگی برج طغرل، خانه ابدی شماری از برجستهترین چهرههای سیاسی، ادبی و هنری ایران از جمله غلامرضا تختی، علیاکبر دهخدا، محمدعلی فروغی، میرزاده عشقی و حسین بهزاد است.
با توجه به ارزشهای تاریخی و فرهنگی این آرامستان، انتظار میرود که ابنبابویه تحت حفاظت و نگهداری اصولی قرار گیرد، اما نهتنها از چنین محافظتی خبری نیست، بلکه گزارشها از تسریع روند تخریب این گورستان تاریخی خبر میدهند. به طوری که قبرهای تاریخی آن که با خط نستعلیق و اشعار شخصی تزیین شده بودند، حالا جای خود را به سنگهای جدید بدون هویت دادهاند.
در روزهای اخیر، فعالان میراث فرهنگی بارها درباره خطر نابودی دادهها و شواهد تاریخی گورستان ابنبابویه هشدار دادهاند، اما روند تخریب قبرهای تاریخی تحت عنوان «پروژه همسطحسازی» همچنان ادامه دارد.
تخریب قبرهای تاریخی گورستان ابنبابویه در قالب طرحها و پروژههای مختلف، نخستینبار نیست که خبرساز میشود و تاکنون چندین بار در کانون توجه عمومی قرار گرفته است؛ آخرین نمونه به شهریورماه امسال بازمیگردد که عملیات محوطهسازی در ضلع جنوبشرقی گورستان و محدوده مزار غلامرضا تختی، واکنشهای زیادی در پی داشت.
پس از آن بود که اداره میراث فرهنگی شهرری از صدور دستور توقف این پروژه در عرصه اثر ثبت ملی خبر داد. با این حال، طبق گزارش روزنامه پیام ما، تصاویر تازه نشان میدهد که این عملیات نهتنها متوقف نشده، بلکه بخش دیگری از گورستان تخریب و تسطیح و شمار زیادی از سنگقبرها خرد و نابود شدهاند.
بر اساس این گزارش، تولیت آستان شیخ صدوق به تخریب سنگقبرهای تاریخی این مجموعه اقدام کرده و عملیات همسطحسازی و نوسازی مقابر را پیش برده است؛ سنگ قبرهایی که برخی از آنها بیش از یک قرن قدمت دارند.
ادارهکل میراث فرهنگی شهرری با تاکید بر اینکه این مجموعه تحت مدیریت سازمان اوقاف اداره میشود، ضمن سلب مسئولیت از خود اعلام کرده که اقدامهای انجامشده بدون اطلاع و هماهنگی با اداره میراث فرهنگی صورت گرفته است.
میراث فرهنگی میگوید آستان شیخ صدوق پیشتر قصد داشت روی قبور قدیمی آشپزخانه و حوزه علمیه احداث کند، اما موفق به دریافت مجوز نشد و در نهایت، بدون هماهنگی قانونی، برای تسطیح گورستان، شکستن سنگقبرها و از بین بردن بخشی از قبور تاریخی اقدام کرد.
به گزارش روزنامه هفت صبح، در میان سنگقبرهای قدیمی ابنبابویه، نمونههایی دیده میشود که از نظر ارزش هنری، چیزی کم از آثار موزهای نفیس ندارند. برخی از این سنگها حاصل کار خوشنویسان نامدار و سنگتراشان سنتیاند؛ آثاری که با استفاده از مرمر، حجاریهای دستی و ترکیب شعر، خط و تصویر شکل گرفتهاند و هر یک واجد ارزش مستندسازی و حفاظتاند. با این حال، در جریان همسطحسازیهای اخیر، بسیاری از این آثار بدون ثبت، بررسی یا مستندسازی دقیق، یا بهکلی برداشته شده یا در فرایند تخریب از میان رفتهاند.
گورستان ابنبابویه سال ۱۳۷۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید؛ آرامستانی که برخی پژوهشگران حتی قدمت آن را به دوره ساسانی نسبت میدهند. با این حال روند تخریب آن از همان دهه ۱۳۷۰ شروع شد و تاکنون نیز ادامه دارد.
در همان سالها بود که وزارت کشور، دفن در ابنبابویه را ممنوع اعلام کرد و طرح احیای آن را با هدف تبدیل به «باغ مشاهیر» ارائه شد. در این روند، حدود ۴۰۰ مقبره خانوادگی با معماری زیبا و نقوش اصیل، بدون اجازه صاحبانشان، از بین رفتند و از آن مجموعه گسترده، تنها سه مقبره باقی ماند که آنها نیز وضعیت مناسبی ندارند.
در سال ۱۳۹۰ نیز روند تخریب گورستان ابن بابویه ادامه پیدا کرد. این بار به بهانه توسعه بقعه شیخ صدوق، بخشهای دیگری از آرامستان تخریب شد و تعدادی از سنگقبرهای تاریخی از جمله مزار هنرمندان، نویسندگان و چهرههای فرهنگی معاصر از میان رفت.
اکنون نیز این روند تخریب از سر گرفته شده و مسئولان میراث فرهنگی ضمن ادعای اینکه پیگیر ماجرا هستند، تخریب بخشی قابلتوجهی از میراث تاریخ معاصر ایران را شاهدند.
نام این گورستان برگرفته از نام محمد بن بابویه، معروف به شیخ صدوق، از عالمان بزرگ شیعه در قرن چهارم هجری است. محل دفن او در دوران ناصرالدینشاه در این محل کشف شد و پس از آن برای مزار او بقعهای ساختند و به مرور زمان، آرامستان در اطراف آن گسترش یافت.
