در جریان اعتراضات حدودا دو هفتهای در ایران هم از این شایعات کم شنیده نشده است، شایعاتی که هرچند بسیاری از آنها از کاربرانی بینام و نشان در شبکههای اجتماعی منتشر میشود و برخی از رسانهها هم صرفا برای جلب مخاطب آنها را پوشش میدهند.
هرچند ممکن است برخی از آنها سویههایی از حقیقت داشته و قابل توجه باشند، اما باید با دیده تردید به آنها نگریست و قبل از هر چیز درباره آنها تحقیق کرد.
در این گزارش به چند نمونه از این شایعات که در طول دو هفته اخیر در جریان اعتراضات ایران در شبکههای اجتماعی منتشر شده است میپردازیم:
«انتقال شمشهای طلا به روسیه»
روز ۷ ژانویه، کاربرانی بینام و نشان در شبکههای اجتماعی، از انتقال شمشهای طلا از ایران به سمت روسیه خبر دادند. این گزارشها بدون اینکه جزئياتی ارائه کنند، مدعی شده بودند که مقامهای جمهوری اسلامی در حال آمادهسازی برای فرار از کشور هستند و به همین دلیل پیشاپیش شمشهای طلا را برای فردای براندازی به روسیه فرستادهاند تا بتوانند با استفاده از آنها، بعدا در روسیه زندگی کنند.
تام توگندهات، نماینده پارلمان بریتانیا و وزیر سابق امنیت این کشور، البته در پارلمان این کشور توضیحاتی در خصوص آنچه او «آمادهشدن آیتاللهها برای مبارزه و فرار» خواند، ارائه کرد.
او از وزیر خارجه این کشور پرسیده بود که درباره گزارشها در خصوص حضور هواپیماهای روسی در تهران برای آنچه او «شکلدهی فضای امنیتی و عملیاتی» خوانده توضیح دهد. او همچنین افزوده بود که گزارشهایی در خصوص خروج داراییهای ایران به مقاصد مختلف از جمله خلیج فارس منتشر شده است.
با وجود چنین گزارشهایی، هنوز هیچ مدرکی از اینکه واقعا شمشهای طلا از ایران به روسیه منتقل شده باشد، در دست نیست و به تایید هیچ منبع مستقل هم نرسیده است.
بخشی از این اخبار بر پایه اتفاقاتی که پیشتر در کشورهایی با شرایط مشابه ایران که در آنها «دیکتاتور یک حکومت» پس از مشاهده اعتراضات از کشور فرار کرده است، منتشر میشود. به عنوان مثال گزارش شده که بشار اسد در هنگام فرار از سوریه، مقادیر زیادی پول و طلا با خود به روسیه منتقل کرد.
همچنین مطابق گزارشها، محمدرضا پهلوی، آخرین پادشاه وقت ایران، به هنگام خروج از کشور در ۲۶ دی ماه ۱۳۵۷، میلیونها دلار پول و طلا از کشور خارج کرد.
«عباس عراقچی خانوادگی به لبنان سفر کرده تا از ایران فرار کند»
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در جریان سفرهای منطقهای خود به لبنان رفته کرده بود. گزارش شده بود که او در این سفر، برخلاف روال معمول همسر و فرزند خردسالش را هم به بیروت برده است. اتفاقی که موجب شده بود موجی از خبرسازیها در خصوص مقدمهچینی وزیر امور خارجه ایران برای فرار از کشور به راه بیفتد.
البته مشخص نیست با سطح روابط تهران و بیروت در این روزها و میزان استقبالی که از وی در لبنان بهعمل آمد؛ در صورت سرنگون شدن رژیم مهاجرت به لبنان همچنان گزینه ممکنی برای او باشد.
با این وجود عراقچی بعد از پایان سفر خود به ایران برگشت و روز شنبه، در وزارت امور خارجه با وزیر خارجه عمان که به تهران آمده دیدار و گفتگو کرد.
«خامنهای آماده فرار به روسیه است»
یکی دیگر از اخباری که در روزهای گذشته بسیار مورد توجه قرار گرفت، گزارش نشریه تایمز درباره فرار علی خامنهای بود. این نشریه معتبر بریتانیایی در گزارش خود خبر داده بود که رهبر جمهوری اسلامی در صورت تشدید ناآرامیها داخلی به روسیه فرار خواهد کرد.
این گزارش البته جزئیات قابل راستیآزمایی در مطلب خود نیاورده بود و گفته بود در صورتی که رهبر جمهوری اسلامی احساس کند، در ارتش، سپاه و یا دیگر نیروهای امنیتی ریزشی احساس شود، او به همراه حلقه محدودی از نزدیکانش ایران را به مقصد روسیه ترک خواهد کرد.
هرچند این گزارش را یک نشریه معتبر منتشر کرده اما دستکم فعلا نشانهای از تایید آن دیده نمیشود و علی خامنهای روز جمعه در یک سخنرانی در جمع طرفدارانش ظاهر شد و برای معترضان خط و نشان کشید. با این حال، این احتمال و گمانهزنی که شاید شخص رهبر جمهوری اسلامی در صورت شدت گیری اعتراضات ضد حکومتی، چنین تصمیمی بگیرد، بعید مینماید.
یک حساب کاربری بینام و نشان در شبکه اجتماعی ایکس هم، که در زمینه ارزهای مجازی فعالیت میکند در یک پست با انتشار تصویری از خامنهای از زخمی شدن او در هنگام فرار به سمت فرودگاه نوشت، مطلبی که مورد توجه افرادی که علاقه دارند چنین خبرهایی را بشنوند، قرار گرفت. اما واقعیت این است که هیچ خبر معتبر و موثقی در این خصوص وجود ندارد.
در طول سالهای اخیر رهبران اوکراین و سوریه بعد از اعتراضات داخلی، تصمیم به فرار از کشور و پناه بردن به دامان ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری روسیه گرفتند.
«خانواده قالیباف به دنبال ویزای فرانسه»
امانوئل رضوی، خبرنگار و نویسنده ایرانی فرانسوی، در کانال ۱ تلویزیون فرانسه در اظهاراتی مدعی شده بود که خانواده محمدباقر قالیباف، رئيس مجلس شورای اسلامی در تلاش هستند ویزای فرانسه را دریافت کنند. به گفته این روزنامهنگار این افراد از طریق یک وکیل ایرانی- فرانسوی در پاریس تلاش دارند که برای خانوادههای خود ویزا دریافت کنند.
او البته جزئياتی درباره این ادعای خود مطرح نکرده و تنها دلیل انتخاب فرانسه را میزبانی این کشور از روحالله خمینی پیش از انقلاب ایران در سال ۵۷ معرفی کرده است. این ادعا در حالی مطرح شده که احتمالا فرانسه نمیتواند میزبان امنی برای مقامهای ارشد جمهوری اسلامی به شمار رود و در صورتی که تغییری در جمهوری اسلامی ایجاد شود، بعید است که این کشور عضو اتحادیه اروپا، میزبان سران حکومتی شود که با آنها مشکلات زیادی داشته است.
در طول سالهای اخیر، کانادا یکی از مقاصد مورد پسند خانوادههای مقامهای جمهوری اسلامی بوده و تعدادی از آنها و یا اعضای خانوادههایشان اقامت کانادا را دریافت کردهاند اما در خصوص این که آیا آقای قالیباف به دنبال ویزای فرانسه بوده است یا نه، تاکنون گزارشی موثق از یک نهاد دولت فرانسه یا منبعی مستقل و معتبر، منتشر نشده است.
یک روز بعد از انتشار این گزارش، مرکز رسانه مجلس شورای اسلامی این اخبار را «جعلی و کذب» خواند و مدعی شد که «دشمنان خارجی با سواستفاده از اعتراضات اقتصادی مردم، تلاش دارند مطالبات منطقی آنها را به آشوب و اغتشاش بکشانند.» با این حال صرف تکذیبه مجلس ایران، مترادف جعلی بودن چنین خبری نیست و مسلتزم شفافسازی بیشتر از سوی نهادهای مربوطه است.
آیا شایعات به ضرر اعتراضات تمام میشود یا بر دامنه آنها میافزاید؟
هرچند انتشار چنین شایعاتی، ممکن است با هدف تشویق بیشتر معترضان به حضور در خیابانها و همچنین گستردهتر شدن صف مخالفان جمهوری اسلامی انجام شود به اعتقاد برخی بررسی روند اعتراضی در مقابل جمهوری اسلامی در طول چند دهه اخیر نشان داده که چنین سیاستهایی عموما به سود حکومت و به ضرر معترضان تمام میشود.
بعنوان نمونه در جریان اعتراضات سال ۱۳۸۸، هرچند دستگاه سرکوب بسیاری از معترضان را با شلیک گلوله مستقیم به قتل رساند اما در برخی از موارد، گزارشهایی بزرگنمایی شده در خصوص کشته شدن برخی از افراد از سوی برخی از کاربران کمنان و نشان موجب میشد که حتی برخی از رسانههای معتبر هم بدون بررسی دقیق این اخبار، آنها را بازنشر کنند.
پس از شکلگیری موج قابل توجه خبری، مقامهای جمهوری اسلامی با انتشار اسنادی نشان میدادند که آن اخبار به خصوص جعلی بوده است. اتفاقی که بعید نیست از اساس سناریو ساخته جمهوری اسلامی بوده باشد و مقامهای حکومت ایران به صورت عامدانه، خوراکی غیر واقعی را برای پردازش در رسانهها ایجاد میکردند تا بعد از مشخص شدن جعلی بودن آنها، آن رسانهها را نزد افکار عمومی اعتبارزدایی کنند.
همچنین در جریان اعتراضات جنبش «زن، زندگی، آزادی» بارها حتی برخی از رسانههای معتبر مخالف جمهوری اسلامی و خبرنگاران آنها، در گزارشهای خود از قریبالوقوع بودن سقوط جمهوری اسلامی خبر دادند. آنها همچنین پا را فراتر گذاشتند و به نقل از منابع آگاه خبر دادند که فرماندهان سپاه در حال فرار از کشور هستند و برخی از آنها به ونزوئلا گریختهاند.
با این وجود برخی دیگر با استناد به سابقه «جمهوریاسلامی در شایعه سازی و جعل خبر» میگویند رسانههای وابسته به حکومت جمهوری اسلامی در این زمینه ید طولایی دارند. علاوه بر رسانههای وابسته به سپاه پاسداران، حتی تلویزیون جمهوری اسلامی و به صورت مشخصتر بخشی از برنامههای خبری و تحلیلی از جمله اخبار ۲۰:۳۰ آن هم در طول دهههای اخیر، با بهرهگیری از گزارشهای جعلی تلاش کردهاند زاویه مورد نظر خود را از اخبار و اتفاقات به مخاطبان القا نمایند. اتفاقی که بعد از گذشت چندین دهه مشخص شده تا چه اندازه به فاصلهگیری هرچه بیشتر مخاطبان از رسانههای وابسته به حکومت انجامیده و اعتماد عمومی به بخش قابل توجهی از اخباری که در داخل کشور و به ویژه اخبار رسمی تولید میشود، از بین رفته است.
در نقطه مقابل، انتشار شایعاتی از سوی سایر رسانهها که بیشتر مورد اقبال افکار عمومی هستند و روایتی متفاوت از آنچه حکومت جمهوری اسلامی ارائه میدهد نیز هرچند ممکن است در ابتدا مخالفان حکومت را به وجد بیاورد اما پس از مشخص شدن جعلی بودن آنها، نه تنها به اعتبار آنها و منتشر کنندگان آنها آسیب میزد که در عین حال، افکار عمومی را با تصویری غیر واقعی رو به رو میسازد.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
یورونیوز فارسی در این مطلب، صرفا و تنها به روایت چند شایعهای که اخیرا در شبکههای اجتماعی همرسان شد پرداخته است و به هیچ وجه آنها را تایید نمیکند.
