رقابت خاموش میان ابوظبی و ریاض که سال‌ها روابط دو کشور خلیج فارس را در یمن تحت تاثیر قرار داده بود، اخیرا به تقابلی علنی و بی‌سابقه انجامیده و ممکن است دو متحد سنتی را به جنگ‌های نیابتی منطقه‌ای بکشاند.

امارات متحده عربی اعلام کرده است که به حضور نظامی خود در یمن پایان می‌دهد و تاکید دارد این تصمیم را به اختیار خود اتخاذ کرده است. این موضع‌گیری پس از حمله عربستان سعودی به بندر مکلا در یمن در ۳۰ دسامبر مطرح شد. ریاض در آن زمان اعلام کرد دو کشتی که گفته می‌شد حامل سلاح برای شورای انتقالی جنوب بوده‌اند، از امارات وارد یمن شده‌اند؛ ادعایی که ابوظبی آن را «از اساس نادرست» خوانده و رد کرده است.

حضور نظامی امارات در یمن بخشی از کارزار نظامی ائتلاف به رهبری عربستان سعودی علیه جنبش حوثی‌ها بود؛ کارزاری که در سال ۲۰۱۵ و پس از تصرف صنعا و بخش بزرگی از شمال کشور توسط حوثی‌ها آغاز شد.

وزارت دفاع امارات متحده عربی در ۲ ژانویه خروج کامل آخرین گروه از نیروهای خود را اعلام کرد، بی‌آنکه اطلاعاتی درباره شمار نیروهای این کشور در یمن ارائه دهد.

خروج ابوظبی بعید است به نفوذ این کشور در یمن پایان دهد؛ بلکه ممکن است امارات را به تغییر تاکتیک‌هایش برای پرهیز از خشم عربستان سوق دهد و همزمان به‌دنبال راهبردهای دیگری برای حفاظت از منافعش در دریای سرخ و آفریقا برود.

لحظه‌ آشنا

تحولات میدانی در جنوب یمن پس از اعلام خروج ابوظبی، شباهت زیادی به تغییرات پیشین در راهبرد این کشور حاشیه خلیج فارس دارد و تکرار الگوهای آشنای گذشته را نشان می‌دهد.

امارات متحده عربی در ژوئیه ۲۰۱۹ از خروج جزئی نیروهایش از یمن خبر داد؛ حضوری که در قالب ائتلاف به رهبری عربستان سعودی، با محوریت رهبری عملیات ضدتروریسم و حمایت از دولت به‌رسمیت‌ شناخته‌شده یمن در برابر حوثی‌ها انجام می‌شد.

اما این اقدام ظاهرا تاثیری بر تلاش‌های ابوظبی برای حفظ نفوذش در یمن نداشت و یک ماه بعد، شورای انتقالی جنوب با همراهی حملات هوایی مرگبار امارات، پس از درگیری با نیروهای دولتی کنترل عدن را در دست گرفت.

در سال ۲۰۲۰، شورای انتقالی جنوب خودمختاری در جنوب یمن را اعلام کرد و کنترل مجمع‌الجزایر سقطری را به دست گرفت؛ منطقه‌ای راهبردی که در نزدیکی مسیرهای حیاتی کشتیرانی در دریای عرب قرار دارد و امارات مدت‌ها در پی تضمین منافع خود در آن بوده است.

خروج اخیر نیروهای امارات در حالی صورت گرفته که گزارش‌هایی از واگذاری مواضع کلیدی توسط نیروهای اماراتی به شورای انتقالی جنوب منتشر شده است. این گروه جدایی‌طلب نیز بنا بر گزارش‌ها، نیروهای خود را از جبهه‌های نبرد در دیگر مناطق کشور به حضرموت و المهره منتقل کرده است.

در تفسیری درباره مناقشه عربستان و امارات در جنوب یمن، یک رسانه نزدیک به حوثی‌ها این چرخش از حضور نظامی مستقیم به پشتیبانی از نیروهای محلی را «استعمار کهنه … با هدف تولید لشکرهایی از مزدوران وابسته» خواند.

فراخوان‌های حساب‌شده برای مهار تنش

اگرچه حمله ائتلاف به بندر مکلا در ۳۰ دسامبر رویارویی‌ بی‌سابقه میان ریاض و ابوظبی بود، اما پیام‌رسانی رسمی و رسانه‌ای دو کشور به‌سرعت حاکی از تلاش برای کاهش تنش بود.

با این حال، در کنار نرم‌تر شدن لحن عربستان سعودی در قبال همسایه خود در خلیج فارس، ریاض انتقادهای تند و آشکاری را متوجه شورای انتقالی جنوب کرده است؛ به‌طوری که محمد آل جابر، سفیر عربستان در یمن، اقدامات «غیرمسئولانه» عیدروس زبیدی، رئیس این نهاد جدایی‌طلب، و «اصرار او بر تشدید تنش» را محکوم کرده است.

ابوظبی همزمان با رد اتهام حمایت از جدایی‌طلبان، یمنی‌ها را به خویشتنداری و در پیش گرفتن گفت‌وگو برای تضمین امنیت و ثبات کشور فراخوانده است.

امارات متحده عربی، با آنکه رسما سیاست خارجی «اول صلح» را در اولویت قرار می‌دهد، در سودان، سومالی، لیبی و منطقه ساحل الگوهای مشابهی را دنبال کرده است؛ آن هم در حالی که به حمایت از جدایی‌طلبان، بازیگران غیردولتی و شبه‌نظامیان مسلح متهم شده است.

دولت امارات از یک سو بر نقش بشردوستانه و تلاش‌هایش برای کاهش رنج مردم در این مناطق جنگ‌زده مانور می‌دهد و از سوی دیگر، با دامن زدن به هراس از افراط‌گرایی، آن را به دستاویزی برای مشروعیت‌بخشی به مداخلات خود تبدیل می‌کند.

اهداف بلندپروازانه اسرائیل و امارات

یکی دیگر از ابعاد تغییر راهبرد امارات، گسترش همکاری با اسرائیل است؛ همکاری‌ای که بر پایه جاه‌طلبی‌های مشترک دو طرف در دریای سرخ شکل گرفته است.

امارات متحده عربی و اسرائیل در مقابله با حوثی‌ها، مهار نفوذ ایران و مبارزه با افراط‌گرایی اسلام‌گرا در منطقه منافع مشترکی دارند و همزمان در پی تعمیق روابط اقتصادی، انرژی و دفاعی خود هستند.

ابوظبی که با امتیازهای بندری و تملک زمین نفوذش را در آفریقا گسترش داده، منافع مستقیمی در حفاظت از تجارت دریایی آن در دریای سرخ، خلیج عدن و اقیانوس هند دارد.

امارات متحده عربی همچنین از معماران اصلی توافق‌نامه تاریخی ابراهیم بود؛ توافقی که با میانجیگری آمریکا در سال ۲۰۲۰ به عادی‌سازی روابط با اسرائیل انجامید و راه را برای پیروی دیگر کشورهای عربی هموار کرد.

با وجود کند شدن روند توافق‌های بیشتر در پی جنگ غزه و تشدید انتقادهای منطقه‌ای از روابط ابوظبی با اسرائیل، آتش‌بس غزه که از اکتبر به‌طور رسمی اجرا شد، تا حدی این فضا را تغییر داد.

به‌رسمیت شناختن سومالی‌لند از سوی اسرائیل

به‌رسمیت شناختن رسمی سومالی‌لند از سوی اسرائیل، چند روز پیش از حمله عربستان سعودی، به‌گفته برخی ناظران با افزایش تنش‌ها در یمن بی‌ارتباط نبوده است.

پس از اقدام اسرائیل در به‌رسمیت شناختن سومالی‌لند، گزارش‌هایی منتشر شد که حاکی از امید جدایی‌طلبان جنوب یمن به اقدامی مشابه از سوی اسرائیل بود.

کانال کان، تلویزیون دولتی اسرائیل، گزارش داده است که گسترش همکاری اسرائیل با سومالی‌لند و نیروهای جدایی‌طلب در یمن می‌تواند نگرانی جدی حوثی‌ها در شمال یمن را برانگیزد، زیرا آن‌ها این روند را نشانه نزدیک‌تر شدن اسرائیل به حوزه نفوذشان در دریای سرخ می‌دانند.

وب‌سایت پرمخاطب المصدر آنلاین یمن این تحولات را از منظر اهداف و جاه‌طلبی‌های اسرائیل در منطقه تحلیل کرده است.

این وب‌سایت اشاره می‌کند که اقدام اخیر اسرائیل درباره دولت جدایی‌طلب، در بحبوحه تداوم جنگ یمن و تحولات سریع منطقه‌ای رخ داده است.

این مقاله تاکید می‌کند که اقدام اخیر اسرائیل تردیدهایی جدی درباره اهداف واقعی این کشور ایجاد کرده و به باور تحلیلگران المصدر، باید آن را در چارچوب رقابت شدید منطقه‌ای و جهانی برای نفوذ و تسلط بر مسیرهای حیاتی کشتیرانی دید.

سرتیپ عبدالرحمن الربیعی همزمانی اقدام اسرائیل درباره سومالی‌لند با عملیات نظامی شورای انتقالی جنوب را معنادار دانست و گفت این امر می‌تواند از هماهنگی قبلی میان دو طرف حکایت داشته باشد؛ به‌خصوص با توجه به مواضع پیشین عیدروس الزبیدی درباره برقراری روابط با اسرائیل پس از جدایی.

به‌گفته آقای الربیعی، اسرائیل در پی گسترش راهبردی نفوذ خود در دریای سرخ، باب‌المندب و دریای عرب است و این را بخشی از تلاشی می‌داند که هدف آن محاصره مصر و عربستان سعودی، به‌عنوان پایه‌های امنیت منطقه‌ای جهان عرب، است.