شاهزاده رضا پهلوی بامداد دوشنبه بیستودوم دیماه، همزمان با آغاز پانزدهمین روز انقلاب ملی ایرانیان، در پیامی از ایرانیهای ساکن خارج کشور خواست به جای پرچم جمهوری اسلامی، پرچم شیر و خورشید را بر فراز سفارتخانهها و نمایندگیهای رسمی ایران در سراسر جهان به اهتزاز درآورند.
بلافاصله پس از انتشار این فراخوان، ایرانیان با در دست داشتن پرچمهای شیر و خورشید راهی سفارتخانهها و نمایندگیهای ایران در کشورها و شهرهای محل اقامت خود شدند و در شهرهایی مانند کانبرا، پایتخت استرالیا، استکهلم، پایتخت سوئد، واشنگتن، پایتخت ایالات متحده، و رم، پایتخت ایتالیا، این پرچم را برافراشتند. پیش از آن نیز پرچم شیر و خورشیدنشان در دو نوبت، بر فراز سفارت ایران در لندن به اهتزاز درآمده بود.
برای ایرانیان، پرچم شیر و خورشید تنها یک پرچم نیست، بلکه نماد هویت ملی و تاریخی این سرزمین محسوب میشود؛ نمادی ریشهدار که با حافظه تاریخی و فرهنگی آنان پیوندی عمیق دارد. در مقابل، پرچم جمهوری اسلامی را جعلی و نشانهای تحمیلی و ایدئولوژیک میدانند که با اصالت ملی، فرهنگی و تاریخی ایرانیان هیچ ارتباطی برقرار نکرده است.
روز جمعه نوزدهم دیماه، همزمان با قطع کامل اینترنت در ایران، یکی از کاربران شبکه اجتماعی ایکس در پیامی خطاب به ایلان ماسک و نیکیتا بیر، رئیس بخش محصولات این شبکه اجتماعی، خواستار تغییر ایموجی پرچم ایران از پرچم جمهوری اسلامی به پرچم شیر و خورشید شد. نیکیتا بیر نیز در پاسخ اعلام کرد که این تغییر در حال اجرا است و اندکی بعد، ایموجی پرچم جمهوری اسلامی با نماد تاریخی شیرو ورشید جایگزین شد.
پس از این تغییر، بسیاری از کاربران ایرانی در شبکه اجتماعی ایکس که هیچ قرابت و پیوندی با پرچم جمهوری اسلامی نداشتند، ایموجی پرچم شیر و خورشید را کنار نام خود در حسابهای کاربریشان ثبت کردند. این اقدام بهسرعت به یک کنش جمعی و نمادین بدل شد و دامنه آن در زمان کوتاهی گسترش یافت.
این موضوع حتی دستمایه طنز برخی کاربران نیز قرار گرفت و با کنایه نوشتند که پس از اتصال دوباره اینترنت در ایران، حامیان جمهوری اسلامی موسوم به «ارزشیها» و نهادهای حکومتی، ناخواسته با پرچم شیر و خورشید در حسابهای کاربری خود روبرو خواهند شد.
در پی این اقدام، حساب کاربری علی خامنهای ایموجی پرچم را از کنار نام او بهطور کامل حذف کرد، با این حال انتشار تصاویری از حساب کاربری وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی با ایموجی پرچم شیر و خورشید در شبکههای اجتماعی، بازتابی گسترده یافت.
جایگزینی نماد شیر و خورشید به جای پرچم تحمیلی جمهوری اسلامی که هیچ پیوند تاریخی و ملی با ایرانیان ندارد، علاوه بر اینکه شکاف عمیق میان جامعه ایرانی و نمادهای رسمی حکومت را نشان میدهد، اثبات میکند که نمادهای ملی سرکوبشده چگونه در بزنگاههای سیاسی و اجتماعی میتوانند به نماد بازتعریف هویت جمعی تبدیل شوند.
پرچم شیر و خورشید، یکی از کهنترین و شناختهشدهترین نمادهای ایران، ترکیبی از رنگهای سهگانه سبز، سفید و سرخ با نشان شیر و خورشید در میانه آن است.
پیشینه نماد شیر و خورشید به ایران باستان بازمیگردد؛ جایی که خورشید بهعنوان نماد روشنایی و نظم کیهانی، با مفهوم نگاهبانی از جهان پیوند داشت؛ ویژگی که آن را در چهره میترا یا ایزد مهر، بهعنوان پاسدار نور و پیمان، میشناسیم.
شیر نیز در جهانبینی ایران باستان بهعنوان نماد قدرت، دلاوری و نگهبانی شناخته میشد. نقش شیر در سنگنگارهها، مُهرها و آثار هنری پیشاهخامنشی و هخامنشی نشاندهنده جایگاه آن بهعنوان نماد توان، اقتدار و حراست از نظم است. صحنه مشهور نبرد شیر و گاو که در هنر ایران باستان بارها تکرار شده و نیز تصویر خورشید بر تاج شاهان ساسانی، این نکته را اثبات میکند که شیر و خورشید در پیوند با یکدیگر، معنایی عمیق در ایران باستان داشتند و نمادی از روشنایی و اقتدار یا نور و عظمت بودند.
در جستوجوی نشانههای شیر و خورشید در اسناد ایران باستان، میتوان به مُهری متعلق به دوران هخامنشی اشاره کرد که در سرزمین پادشاهی پونتوس، در ساحل شمالی دریای سیاه، یافت شد. بر این مهر، شیری دیده میشود که الههای پشت آن نشسته و خورشید پیرامون آن را احاطه کرده است. اولین سکه موجود با نقش شیر و خورشید هم متعلق به دوران پادشاهی کیخسرو دوم از سلاجقه روم است.
فردوسی نیز در شاهنامه به نقش شیر بر پرچم ایرانیان اشاره کرده است. از جمله زمانی که هژیر از دور، اردوی رستم را به سهراب نشان میدهد و اینگونه به چادر او اشاره میکند: «درفشی بدید اژدهاپیکر است/ بر آن نیزه، بر شیر زرین، سر است»
پیشینه تاریخی پرچم شیر و خورشید
قدیمیترین پرچم شناختهشده با نقش شیر و خورشید به سال ۸۲۶ هجری قمری (حدود ۱۴۲۳ میلادی) و دوره تیموریان بازمیگردد. بنا به پژوهشهای افسانه نجمآبادی، پس از آن در دوران شاه عباس صفوی بود که این نشان به نمادی رایج در درفشهای ایران بدل شد. هرچند در دوران صفوی، خوانشی مذهبی از شیر بیرون آمد که آن را نماد امام اول شیعیان میدانستند.
پس از صفویان، مهر شاهنشاهی نادرشاه افشار در سال ۱۷۴۶ میلادی منقش به شیر و خورشید شد که نشان میداد این نماد، بهعنوان نشان اقتدار و حاکمیت ایرانی به رسمیت شناخته میشود.
در دوره قاجار و بهویژه از زمان فتحعلیشاه قاجار، پرچم شیر و خورشید رسمیت یافت. در این دوره، با پیشنهاد ملا احمد نراقی، تفسیری تلفیقی از این نماد ارائه شد: شیر بهعنوان مظهر امام علی، شمشیر به نشانه ذوالفقار، و خورشید بهعنوان نماد نبوت و وحدت شیعه و سنی. این خوانش نیز البته مذهبی و متفاوت از معنای اصلی شیر و خورشید ایرانی بود.
با پیروزی انقلاب مشروطه، پرچم ایران برای نخستین بار در قالب یک متن قانونی تعریف شد. در پنجمین متمم قانون اساسی مشروطه، پرچم سهرنگ سبز، سفید و سرخ با نشان شیر و خورشید بهعنوان پرچم رسمی ایران تعیین شد، اما نقطه اوج آن وقتی بود که رضاشاه پهلوی با حذف خوانش مذهبی از پرچم ملی ایرانیان، آن را در قالب نماد ملی بازتعریف کرد.
شاهان پهلوی تعبیر ایرانی و اسطورهای شیر را هم دوباره احیا کردند؛ شیری که یادآور پادشاهی، پهلوانی و رستم شاهنامه است. در این خوانش، شیر و خورشید به نمادی از پاسداری از مام میهن بدل شدند؛ چنانکه در آثار هنری آغاز دوره رضا شاه، شیرِ نگهبان خورشید با تصویر شاه بهعنوان حامی وطن همنشین میشود.
پس از وقوع انقلاب اسلامی و در پی حذف نمادهای ملی به دستور روحالله خمینی، نشان شیر و خورشید نیز از پرچم ایران حذف و نماد ایدئولوژیک «الله» جایگزین آن شد. خمینی درباره حذف نشان شیر و خورشید از پرچم ایران گفت: «بیرق ایران نباید بیرق شاهنشاهی باشد، آرمهای ایران نباید آرمهای شاهنشاهی باشد. باید آرمهای اسلامی باشد. از همه وزارتخانهها، از همه ادارات، باید این شیر و خورشید منحوس قطع بشود. عَلَم اسلام باید باشد.»
در طول بیش از پنج دهه گذشته، پرچم شیر و خورشید به نماد مقاومت و مبارزه ایرانیان علیه حکومت اسلامی تبدیل شده و در تمامی خیزشها و اعتراضها به اهتزاز درآمده است. حالا نیز کنشگران و مبارزان انقلاب در داخل و خارج ایران، با برافراشتن این پرچم، از یکسو نمادهای تحمیلی و ایدئولوژیک جمهوری اسلامی را به عقب میرانند و از سوی دیگر با تکیه به نمادهای مشترک هویتی برای رسیدن به هدف مشترک و آزادی مبارزه میکنند.
