هم‌زمان تشدید گمانه‌زنی‌ها درباره واکنش احتمالی آمریکا به سرکوب مرگبار اعتراض‌ها در ایران، رسانه‌ها و مفسران سیاسی در کشورهای مختلف منطقه، روایت‌ها و تحلیل‌های متفاوتی از تحولات ایران ارائه کرده‌اند.

مرور بازتاب این رویدادها در رسانه‌های روسیه، ترکیه و جهان عرب نشان می‌دهد که تمرکز اصلی بر تهدیدهای لفظی دونالد ترامپ و سناریوهای احتمالی مداخله خارجی است، اما محورهای دیگری نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ از سکوت و احتیاط حساب‌شده در مسکو، تا تاکید بر نقش بازیگران خارجی در رسانه‌های ترکیه و پوشش عمدتا خنثی در رسانه‌های عرب‌زبان.

رسانه‌های روسیه؛ تهدید ترامپ علیه ایران و سکوت کرملین

رسانه‌ها، مفسران و وبلاگ‌نویسان نزدیک به کرملین تا حد زیادی بر اظهارات دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، درباره احتمال اقدام علیه ایران تمرکز کردند.

روزنامه «ایزوستیا» در شماره روز دوشنبه خود نوشت «وضعیت پیرامون حملات احتمالی آمریکا علیه ایران داغ‌تر می‌شود». در این گزارش، مالک دوداکوف، تحلیلگر سیاسی، احتمال حمله را کم ارزیابی کرد و گفت اظهارات آقای ترامپ بیشتر نوعی «فشار روانی» برای روی کار آوردن دولتی نزدیک به آمریکا در تهران است. به گفته او، واشنگتن فعلا امیدوار است که «انقلاب رنگی» بدون مداخله نظامی به نتیجه برسد.

شبکه دولتی «روسیه ۱» نیز در بخش خبری صبحگاهی ۱۲ ژانویه گزارش داد که رئیس‌جمهوری آمریکا ممکن است دستور «حملات نظامی، حملات سایبری و تحریم‌های جدید» علیه ایران را صادر کند؛ گزارشی که با اشاره به سخنان دونالد ترامپ درباره ضرورت «اقدام» در برابر سرکوب معترضان همراه بود.

در مقابل، برخی دیگر از مفسران روس احتمال اقدام نظامی را بالاتر دانستند. فرخاد ابراهیموف از دانشگاه رودن به ایزوستیا گفت احتمال حمله آمریکا به ایران «پنجاه درصد» است و افزود که اهداف احتمالی می‌تواند پایگاه‌های نظامی ایران، تاسیسات هسته‌ای یا حتی محل اقامت رهبر جمهوری اسلامی باشد.

وبلاگ پرنفوذ «ریبار» نیز نوشت دونالد ترامپ که به گفته این وبلاگ «مست موفقیت عملیات ویژه در ونزوئلا شده»، ممکن است بخواهد «حسابش را با ایران تسویه کند» و هشدار داد که آمریکا شاید ناچار باشد پیش از تثبیت وضعیت داخلی ایران دست به اقدام بزند.

در کنار این گمانه‌زنی‌ها، برخی مفسران با لحنی طعنه‌آمیز به نقش‌آفرینی آمریکا اشاره کردند. دیمیتری نیکوتین، مفسر سیاسی، با اشاره به شوخی‌هایی درباره «پادشاه‌سازی» در کاخ سفید، نوشت که در واشنگتن «نبردی پنهان برای تعیین شاه ایران» جریان دارد.

با این حال، آنچه در فضای رسانه‌ای روسیه برجسته شد، سکوت رسمی کرملین بود. شبکه‌های اصلی تلویزیونی روسیه در گزارش‌های خود عمدتا روایت مقام‌های ایرانی را بازتاب دادند و از انتقاد مستقیم از تهدیدهای دونالد ترامپ پرهیز کردند.

وبلاگ پرمخاطب «سانیا در فلوریدا» در یادداشتی نوشت که مقام‌های روسیه، از جمله کرملین، ولادیمیر پوتین و وزارت خارجه، هیچ واکنش رسمی به اعتراض‌های ایران، قطع اینترنت، تلفات یا تهدیدهای آمریکا نشان نداده‌اند. این وبلاگ تاکید کرد که حتی پس از عملیاتی که به بازداشت نیکلاس مادورو در ونزوئلا انجامید، واکنش‌هایی هرچند محدود از سوی مسکو دیده شد، اما در قبال ایران هیچ موضع‌گیری علنی صورت نگرفته است؛ آن هم در شرایطی که پیمان مشارکت راهبردی جامع میان روسیه و ایران از اکتبر ۲۰۲۵ اجرایی شده است.

رسانه‌های دولتی ترکیه اسرائیل و آمریکا را متهم می‌کنند

در ترکیه، رسانه‌های نزدیک به دولت و مفسران همسو با آن، اعتراض‌های ایران را عمدتا در چارچوب «دخالت خارجی» روایت کردند. شبکه‌ها و روزنامه‌های طرفدار دولت، اسرائیل و آمریکا را متهم کردند که در پشت صحنه ناآرامی‌ها نقش دارند و از ابزارهای اطلاعاتی برای بی‌ثبات‌سازی ایران استفاده می‌کنند.

هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، در گفت‌وگویی با شبکه دولتی تی‌آرتی خبر گفت که «این یک واقعیت است» که دشمنان ایران در تلاش‌اند تحولات این کشور را «دستکاری و جهت‌دهی» کنند. او با اشاره مستقیم به موساد مدعی شد که این نهاد اطلاعاتی اسرائیل آشکارا در شبکه‌های اجتماعی مردم ایران را به قیام علیه حکومت فرا می‌خواند.

آقای فیدان در عین حال گفت اعتراض‌ها پیامی جدی برای حاکمیت ایران دارد، اما به باور او این تحولات به نتیجه‌ای که اسرائیل به دنبال آن است منجر نخواهد آمد. او همچنین بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، را متهم کرد که می‌خواهد با ضربه زدن به ایران، منطقه را وارد «چرخه‌ای از خشونت» می‌کند.

مفسران در برنامه‌ای در شبکه «آ خبر» گمانه‌زنی کردند که سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل، از جمله سیا و موساد، در صحنه اعتراض‌های تهران حضور دارند. یکی از این مفسران، کمال اولچار، اعتراض‌ها را به حمایت ادعایی آمریکا از گروه‌های مسلح در منطقه پیوند داد. وب‌سایت این شبکه نیز در سرخط‌های خود نوشت که «آیا سیا در خیابان‌های تهران حضور دارد؟» و «کدام کشورها پشت صحنه‌اند؟»

ستون‌نویسان روزنامه‌های پرتیراژ نزدیک به دولت نیز بر همین خط خبری و تحلیلی تاکید کردند. برجان توتار در روزنامه صباح نوشت که غرب «معمار» وضعیت کنونی ایران است و اروپا و آمریکا تهران را نه لزوما برای سرنگونی، بلکه برای «کنترل و مهار» هدف گرفته‌اند.

تورگای یرلیکایا در «ینی‌شفق» استدلال کرد که اسرائیل و آمریکا با ابزارهای غیرنظامی در پی ایجاد شکاف در نخبگان ایران هستند تا زمینه تغییرات سیاسی همسو با غرب فراهم شود.

در کنار این روایت‌ها، بحث بازگشت احتمالی رضا پهلوی، فرزند آخرین شاه ایران، نیز در رسانه‌های ترکیه مطرح شد. برخی مفسران به حمایت بخشی از معترضان از او اشاره کردند، اما تحلیلگران دیگر، از جمله نوسین منگو در روزنامه «نفس»، نوشتند که پذیرش او از سوی اکثریت مردم ایران «واقع‌بینانه» نیست و حتی در صورت ناکامی این گزینه، سناریوهای دیگری از سوی نهادهای اطلاعاتی منطقه‌ای و آمریکایی بررسی می‌شود.

در شبکه سی‌ان‌ان ترک، زکی گوموش گفت آمریکا احتمالا روی رضا پهلوی حساب جدی باز نکرده و در صورت اقدام نظامی، ممکن است گزینه دیگری را مطرح کند.

هم‌زمان، تنش‌های اجتماعی پیرامون این موضوع در ترکیه نیز بازتاب یافت. ویدیوهایی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که نشان می‌داد تجمعی در حمایت از رضا پهلوی در استانبول با مخالفت گروهی دیگر روبه‌رو شده و شعارهایی تند علیه او سر داده شده است.

جمهوری آذربایجان، سکوت باکو و هشدار مخالفان دولت

با وجود تشدید اعتراض‌ها در ایران، مقام‌های جمهوری آذربایجان موضع‌گیری رسمی درباره این تحولات نداشته‌اند. این سکوت در پوشش رسانه‌های دولتی نیز بازتاب یافته است. خبرگزاری دولتی «آذرتاج» و روزنامه رسمی «آذربایجان» تنها به گزارش‌های محدود و عمدتا خبری بسنده کرده‌اند و روزنامه دولتی خلق نیز اساسا به این موضوع نپرداخته است.

در مقابل، وب‌سایت‌ها، شبکه‌های اجتماعی و تلویزیون‌های اینترنتی نزدیک به دولت و همچنین رسانه‌های منتقد، فضای گسترده‌ای را به بحث درباره اعتراض‌های ایران اختصاص داده‌اند. بخش قابل توجهی از این مطالب بر این نکته تاکید دارد که آذری‌های ایران از رضا پهلوی، فرزند آخرین شاه ایران، به عنوان رهبر حمایت نمی‌کنند و به جای آن، از مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران که خود آذری‌تبار است، پشتیبانی می‌کنند. رسانه دولتی «پابلیک تی‌وی» نیز با اشاره به دوران حکومت محمدرضا شاه، مدعی شده که آذری‌ها در آن دوره از حقوق زبانی و فرهنگی محروم بوده‌اند.

در شماری از تحلیل‌ها، نگرانی‌هایی درباره احتمال خشونت گروه‌های مسلح کرد علیه آذری‌های ایران، در صورت تضعیف دولت مرکزی یا فروپاشی کشور مطرح شده است. تحلیلگران نزدیک به حاکمیت تاکید کرده‌اند که با وجود روابط خوب با آمریکا و اسرائیل، باکو علاقه‌ای به مشارکت در اقدام نظامی احتمالی یا تلاش برای تاثیرگذاری مستقیم بر اعتراض‌ها در ایران ندارد و ثبات ایران را به نفع خود می‌داند. با این حال، برخی از آن‌ها فدرالی شدن ایران و تشکیل یک واحد اداری آذری‌نشین را مطلوب‌ترین سناریو برای باکو دانسته‌اند.

در جبهه مخالفان، رسانه‌های گزارش داده‌اند که احزاب اپوزیسیون اعتراض‌های ایران را هشداری برای حاکمیت جمهوری آذربایجان دانسته‌اند و خواهان اصلاحات اقتصادی، کاهش فشارهای سیاسی و گشایش فضای مدنی شده‌اند. آنان تاکید کرده‌اند که بی‌توجهی به این مطالبات می‌تواند پیامدهای پرهزینه‌ای برای آذربایجان به همراه داشته باشد.

رسانه‌های جهان عرب؛ تمرکز بر واکنش احتمالی آمریکا

در رسانه‌های عرب‌زبان منطقه، تمرکز اصلی بر احتمال حمله آمریکا به ایران و پیامدهای آن بود، اما لحن کلی پوشش، محتاطانه و نسبتا خنثی باقی ماند. رسانه‌های عرب‌زبان در روزهای ۱۱ و ۱۲ ژانویه عمدتا به بازتاب سخنان دونالد ترامپ درباره گزینه‌های برخورد با ایران پرداختند و گزارش‌های رسانه‌های آمریکایی و اسرائیلی را بازنشر کردند.

وب‌سایت «اسکای‌نیوز عربی» مستقر در امارات، مجموعه‌ای از گزارش‌ها را منتشر کرد که به نقل از منابع آمریکایی به امکان‌سنجی حمله علیه ایران می‌پرداخت. این وب‌سایت همچنین گزارشی از رسانه‌های اسرائیلی را بازتاب داد که از پرواز جنگنده‌های آمریکایی در نزدیکی حریم هوایی ایران به عنوان نشانه‌ای از تهدید قریب‌الوقوع یاد کرده بودند.

شبکه «العربیه» در تحلیلی با عنوان «ترفند ژوئن» به اظهارات آقای ترامپ درباره احتمال مذاکره با ایران پرداخت و آن را با مواضعی مقایسه کرد که پیش‌تر از حمله اسرائیل به ایران در ژوئن سال گذشته مطرح شده بود.

شبکه «الجزیره» قطر به تردیدهای سناتورهای آمریکایی درباره اثربخشی حمله نظامی علیه ایران پرداخت و دیدگاه‌های انتقادی در این باره را برجسته کرد. در همین حال، وب‌سایت «العربی الجدید» مستقر در لندن، گزارش‌هایی از رسانه‌های آمریکایی درباره گزینه‌های واشنگتن، از جمله حمله نظامی، منتشر کرد و هم‌زمان سخنان رئیس‌جمهور ایران را در هشدار درباره «تروریست‌های منصوب دشمن» بازتاب داد. این وب‌سایت نوشت تهدیدهای آمریکا و اسرائیل موجب تشدید فضای امنیتی در ایران شده و دولت را واداشته است برای هر وضعیت اضطراری آماده شود.

در مجموع، رسانه‌های عرب‌زبان تلاش کردند میان پوشش اعتراض‌های داخلی ایران و تمرکز بر تحرکات خارجی توازن برقرار کنند. در این گزارش‌ها، اعلام سه روز عزای عمومی در ایران برای جان‌باختگان اعتراض‌هایی که از اواخر دسامبر آغاز شده بود نیز بازتاب یافت، بی‌آنکه لحن رسانه‌ها به سمت جانبداری آشکار از یکی از طرف‌ها متمایل شود.