منطقه باستانی العُلا در عربستان سعودی که به دلیل برخی باورهای مذهبی درباره میراث پیشااسلامی آن، دههها به روی گردشگران بسته بود، طی کمتر از یک دهه اخیر با اجرای طرحی فرهنگی و توسعهمحور تحت نظارت «کمیسیون سلطنتی العلا» به یکی از مهمترین قطبهای نوظهور جهان در حوزه باستانشناسی، هنر معاصر، طراحی و گردشگری فرهنگی تبدیل شده است؛ تحولی که در چارچوب چشمانداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی، این منطقه دوهزارساله را به سوی تبدیل شدن به «بزرگترین موزه زنده جهان» سوق میدهد و با جذب هنرمندان، معماران و گردشگران بینالمللی، جایگاه تازهای برای العلا در نقشه فرهنگی جهان رقم میزند.
این منطقه به سبب بقایای تاریخی تمدنهای پیشااسلامی چون نبطیان، بهویژه آرامگاههای شاخص آنها از جمله محوطه هگرا (مدائن صالح)، در فهرست میراث جهانی یونسکو، ثبت شده و از زمان گشایش درهای آن به روی بازدیدکنندگان بینالمللی در سال ۲۰۱۹، به لطف شگفتیهایش، به آهنربایی برای جذب گردشگران منطقهای و جهانی بدل شده است.
فرهنگ؛ هسته مرکزی توسعه العلا
دومسوب مینویسد که محور اصلی تحول در العلا فرهنگ است. ابتکارهایی مانند «طراحی فضای العلا» (Design Space AlUla)، مرکز هنری «مدرسه الدیره» با ماموریت حفاظت از صنایعدستی محلی و همچنین موسسات فرهنگی در دست تاسیس مانند موزه «جاده بخور» (Incense Road) و «موزه هنر معاصر» جایگاه العلا را بهعنوان یک مرکز بینالمللی برای تبادل خلاقانه تثبیت میکنند.
حمد الحمیدان، مدیر هنر و صنایع خلاق در کمیسیون سلطنتی العلا، میگوید : «چشمانداز فرهنگی العلا با سرعتی شگفتانگیز در حال تحول است و هر فصل تجربههای تازهای میآورد که گذشته و آینده را به هم پیوند میزند. جشنواره هنرهای العلا (۱۶ ژانویه تا ۱۴ فوریه ۲۰۲۶) متنوعترین دوره ما خواهد بود؛ نمایشگاه «دیزرت اکس العلا» (Desert X AlUla 2026) مجموعهای از آثار جسورانه و متناسب با منطقه را از هنرمندان سعودی و بینالمللی ارائه میکند. موضوع امسال، «فضای بیحدومرز»، با الهام از آثار نویسنده لبنانیــآمریکایی جبران خلیل جبران انتخاب شده و مخاطبان را دعوت میکند تا درهها، واحهها و تنگههای ما را بهمثابه مناظری نامحدود ببینند؛ جایی که تخیل فارغ از مرزها رها میشود.»
الحمیدان تاکید میکند در کنار هنر معاصر که سنگبنای ماموریت فرهنگی العلا است، این منطقه در حال تبدیل شدن به یک مرکز طراحی روبهرشد در سطح منطقه نیز هست. طراحان محلی و بینالمللی که آنجا فعالیت میکنند، تشویق میشوند با چشمانداز پیرامونیــ چه از طریق مواد طبیعی و چه از طریق مضامین خاصــ همکاری کنند.
جایزه طراحی العلا هم که اکنون به چهارمین دوره خود رسیده و بخشی از «سال صنایعدستی» عربستان سعودی است، «نبوغ دست انسان را میستاید و طراحان و سازندگان جهانی را به مواد، میراث و روایتهای استثنایی العلا پیوند میدهد».
حفظ و احیای صنایعدستی محلی
مدرسه الدیره که زمانی نخستین مدرسه دخترانه العلا بود، امروز به مرکزی نوآورانه برای هنر و طراحی تبدیل شده است؛ جایی که زنان محلی با ساخت سفال و بافت محصولات متنوع از برگ نخل خرما، از اقلام سنتی تا کیفهای مدرن، میراث بومی منطقه را زنده نگه میدارند. این مرکز با تمرکز بر هنر «خوس» (بافت سنتی با برگ نخل خرما) و آموزش رشتههایی چون جواهرسازی و سفالگری، هم به حفظ صنایعدستی محلی میپردازد و هم زنان العلا را توانمند میکند.
حمد الحمیدان با تاکید بر اینکه رشد العلا بهعنوان یک قطب فرهنگی از پیوند چشمانداز، تاریخ و جامعه محلی سرچشمه میگیرد، مدرسه الدیره را نمونهای شاخص از این رویکرد میداند؛ نهادی که با آموزشهای حرفهای هنرهای میراثی را احیا میکند، برای جامعه محلی فرصتهای اقتصادی میسازد و به بازدیدکنندگان امکان میدهد این هنرها را از نزدیک تجربه کنند.
توسعه پایدار از مسیر آگاهی فرهنگی
در قلب ماموریت فرهنگی العلا که یکی از ارکان اصلی چشمانداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی به شمار میرود، تبدیل این منطقه باستانی به بزرگترین موزه زنده جهان قرار دارد که از طریق درهم تنیدن میراث طبیعی و باستانی غنی منطقه با جریانی پیوسته از خلاقیت معاصر، با هدف ایجاد یک قطب جهانی برای تبادل فرهنگی، توسعه پایدار و توانمندسازی جامعه انجام میشود.
در آینده نزدیک، العلا خود را برای نقطه عطفهای مهمی آماده میکند. از جمله «وادی الفن» (دره هنرها)، موزهای روباز به وسعت ۶۵ کیلومترمربع که قرار است در سال ۲۰۲۶ از نخستین سفارشهای بزرگ هنر زمینی از هنرمندانی چون جیمز تورل و منال الضویان رونمایی کند. این مجموعه پس از تکمیل، به مقصدی جهانی برای ارائه آثار دائمی و عظیم هنر زمینیِ وابسته به مکان تبدیل خواهد شد.
ساخت موزهای برای هنر معاصر هم در دست طراحی است که معمار آن لینا غطمه است و اکنون در مرحله ترسیم معماری قرار دارد. از دیگر پروژههای مهم معماری میتوان به «اقامتگاه طبیعی شران» اثر ژان نوول اشاره کرد که در دل صخرههای پارک ملی شران ساخته خواهد شد و از معماری کهن نبطیها و مناظر دراماتیک بیابانی الهام میگیرد.
سالن آیینهای «مارایا»، یکی از نمادهای شاخص فرهنگی العلا، هم میزبان اجراها و رویدادهای هنری منطقهای و بینالمللی است. این بنای منحصربهفرد که کار طراحان ایتالیایی است، با میزبانی کنسرتها و چیدمانهای هنری، جایگاه العلا را بهعنوان یک قطب نوظهور فرهنگی در سطح جهانی بازتاب میدهد. به گفته حمد الحمیدان، هدف از این فضا «خلق مکانهایی است که ضمن احترام به میراث محلی، بستری برای تخیل و مشارکت خلاقان از سراسر جهان فراهم میکند».
معماری همسو با میراث محلی
توسعه العلا برخلاف توسعه شتابزده دیگر شهرهای منطقه حاشیه خلیج فارس، بر حفظ میراث و هویت بومی تاکید دارد، بدون آسمانخراش است و اقامتگاههای لوکس آن با احترام به چشمانداز طبیعی و فرهنگ کهن محل طراحی میشوند. به گفته حمد الحمیدان، هر بنای جدید در العلا از خاک، مصالح بومی و سنتهای محلی الهام میگیرد و همزمان زیباییشناسی معاصر و فناوریهای پایدار را در خود جای میدهد.
دو پروژه شاخص این رویکرد را نمایان میکنند: هتل دار تنتورا (Dar Tantora) که با مرمت بناهای خشتی تاریخی در شهر قدیم العلا شکل گرفت و هتل «شيدی الحجر» (Chedi Hegra) که بهعنوان تنها اقامتگاه واقع در نخستین سایت میراث جهانی یونسکو عربستان سعودی، در سازههای موجود از جمله یک ایستگاه راهآهن قدیمی جای گرفته است.
در این چارچوب، صحرای العلا به بستری زنده برای تجربه گردشگران و الهام هنری بدل شده است؛ جایی که هنر معاصر، معماری و طبیعت در امتداد تاریخ انسانی، تصویری تازه از پیوند گذشته و حال ارائه میدهند.
