اعتراضها که در ابتدا با محوریت مطالبات اقتصادی آغاز شده بودند، بهتدریج به مطالبه تغییر کلی نظام روحانیت حاکم بر ایران از زمان انقلاب ۱۹۷۹ و سقوط حکومت پهلوی تبدیل شده است.
مقامهای جمهوری اسلامی سرکوب گستردهای را آغاز کردهاند که به گفته نهادهای حقوق بشری، صدها کشته برجای گذاشته است؛ با این حال، حاکمیت علی خامنهای، رهبر ۸۶ ساله جمهوری اسلامی، همچنان پابرجاست.
نیکول گراجوسکی، استاد مرکز مطالعات بینالمللی دانشگاه ساینسپو پاریس، در گفتوگو با خبرگزاری فرانسه میگوید: «این اعتراضها را میتوان از نظر گستره و صراحت مطالبات سیاسی، جدیترین چالش سالهای اخیر برای جمهوری اسلامی دانست.»
او افزود که هنوز مشخص نیست این اعتراضها بتوانند به کنار رفتن رهبری منجر شوند و به «عمق و تابآوری بسیار بالای دستگاه سرکوب جمهوری اسلامی» اشاره کرد.
لشکرکشی خیابانی مدافعان حکومت
در مقابل، مقامهای ایران تجمعهای حکومتی برگزار کردهاند و روز دوشنبه هزاران نفر در این راهپیماییهای حمایتی شرکت کردند.
توماس ژونو، استاد دانشگاه اتاوا در این رابطه میگوید: «در این مرحله هنوز فکر نمیکنم سقوط حکومت قریبالوقوع باشد، هرچند نسبت به گذشته، اطمینانم در این ارزیابی کمتر شده است.»
به گفته تحلیلگران، عوامل کلیدی متعددی تعیین میکنند که آیا رهبری جمهوری اسلامی میتواند قدرت را حفظ کند یا نه.
ژونو میگوید یکی از عوامل اصلی «صرفا اندازه اعتراضهاست؛ این اعتراضها در حال گسترشاند، اما هنوز به آن نقطه بحرانی که بازگشتی از آن ممکن نباشد نرسیدهاند».
جنبش اعتراضی از ۲۸ دسامبر با اعتصابهایی در بازار تهران آغاز شد، اما از روز پنجشنبه با تجمعهای گسترده در پایتخت و دیگر شهرها به چالشی تمامعیار برای حکومت تبدیل شد.
تکرار تجربه اعتراضات مهسا امینی
آخرین اعتراضهای بزرگ در ایران مربوط به سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ بود که پس از مرگ مهسا امینی در بازداشت آغاز شد؛ او به دلیل آنچه «نقض حجاب اجباری» خوانده شد، بازداشت شده بود. پیش از آن نیز در سال ۲۰۰۹، اعتراضهای گستردهای پس از انتخابات مناقشهبرانگیز شکل گرفت.
با این حال، قطع چندروزه اینترنت که از سوی مقامهای ایرانی اعمال شده، امکان ارزیابی دقیق گستره اعتراضهای کنونی را محدود کرده و باعث شده تصاویر و ویدیوهای کمتری منتشر شود.
آرش عزیزی، مدرس دانشگاه ییل، گفت: «معترضان همچنان از نبود شبکههای سازمانیافته و پایدار که بتوانند در برابر سرکوب دوام بیاورند، رنج میبرند.»
او افزود یکی از گزینهها میتواند «سازماندهی اعتصاب در یک بخش راهبردی» باشد، اما چنین اقدامی نیازمند رهبری است که هنوز شکل نگرفته است.
لزوم ریزش در دستگاه سرکوب
تحلیلگران تأکید میکنند که هرچند تحولات خیابانی اهمیت زیادی دارد، اما بدون ایجاد شکاف یا ریزش در نیروهای امنیتی و ساختار رهبری، احتمال تغییر واقعی اندک است.
تا این لحظه نشانهای از چنین شکافهایی دیده نشده و همه ارکان جمهوری اسلامی، از مجلس و ریاستجمهوری گرفته تا سپاه پاسداران، پشت موضع سرسختانه خامنهای که در سخنرانی روز جمعه بیان شد، صف کشیدهاند.
گراجوسکی میگوید: «در حال حاضر هیچ نشانه روشنی از ریزش در نیروهای نظامی یا شکاف جدی در سطوح بالای حاکمیت دیده نمیشود؛ در حالی که از نظر تاریخی، اینها شاخصهای کلیدی برای تبدیل اعتراضهای خیابانی به فروپاشی حکومت بودهاند.»
جیسون برادسکی، مدیر سیاستگذاری گروه آمریکایی «اتحاد علیه ایران هستهای»، این اعتراضها را «تاریخی» توصیف کرد، اما افزود: «برای سقوط حکومت، به چند عامل مختلف نیاز است؛ از جمله ریزش در نیروهای امنیتی و ایجاد شکاف در نخبگان سیاسی جمهوری اسلامی.»
اقدام نظامی احتمالی علیه ایران
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، که تهدید کرده در واکنش به سرکوب معترضان دست به اقدام نظامی بزند، روز دوشنبه اعلام کرد ۲۵ درصد تعرفه بر شرکای تجاری ایران اعمال میکند.
کاخ سفید اعلام کرده ترامپ در اولویت، بهدنبال راهحل دیپلماتیک است، اما گزینه حمله نظامی را منتفی ندانسته است؛ آن هم پس از آنکه آمریکا در ماه ژوئن بهطور محدود در جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و ایران مشارکت داشت.
این جنگ به کشتهشدن چند مقام ارشد امنیتی ایران انجامید، خامنهای را وادار به پنهانشدن کرد و عمق نفوذ اطلاعاتی اسرائیل در ساختار جمهوری اسلامی را آشکار ساخت.
تحلیلگران میگویند حمله نظامی آمریکا میتواند کل معادله را بهطور اساسی تغییر دهد.
وزارت خارجه ایران روز دوشنبه اعلام کرد با وجود نبود روابط دیپلماتیک، کانالهای ارتباطی با واشنگتن همچنان باز است.
گراجوسکی میگوید: «مداخله مستقیم نظامی آمریکا مسیر این بحران را بهطور بنیادی تغییر خواهد داد.»
ژونو نیز افزود: «حکومت ایران از نظر داخلی و ژئوپلیتیکی، آسیبپذیرتر از هر زمان دیگری از بدترین سالهای جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ است.»
شاهزادهای در آرزوی بازگشت به قدرت
رضا پهلوی، فرزند شاه مخلوع ایران که در آمریکا زندگی میکند، نقش پررنگی در فراخوان به اعتراضها داشته و شعارهای طرفدار بازگشت سلطنت در تظاهراتها زیاد شنیده شده است.
با این حال، در نبود اپوزیسیون واقعی در داخل ایران، جامعه ایرانیان خارج از کشور بهشدت دچار اختلاف و چنددستگی است؛ اختلافهایی که گاه به اندازه مخالفت با جمهوری اسلامی، میان خودشان شدت دارد.
آرش عزیزی میگوید: «برای تغییر واقعی، نیاز به یک ائتلاف رهبری وجود دارد که نماینده طیف گستردهای از ایرانیان باشد، نه فقط یک جریان سیاسی خاص.»
روزهای پایانی خامنهای؟
خامنهای از سال ۱۹۸۹ و پس از مرگ روحالله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی، بهعنوان رهبر مادامالعمر در قدرت است.
او از جنگ با اسرائیل جان سالم به در برد و روز جمعه در انظار عمومی ظاهر شد تا در سخنانی تند، اعتراضها را محکوم کند.
با این حال، سالهاست که درباره جانشین او ابهام وجود دارد؛ گزینههایی از جمله پسر پرنفوذ اما کمحضورش مجتبی خامنهای یا انتقال قدرت به یک ساختار شورایی بهجای یک فرد.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
ژونو میگوید در چنین سناریویی، میان وضع موجود و تغییر کامل، ممکن است شاهد «بهدست گرفتن کموبیش رسمی قدرت توسط سپاه پاسداران» باشیم.
