در حالی که حاکمان روحانی ایران با فشار فزایندهای روبهرو هستند، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، بارها تهدید کرده در واکنش به سرکوب شدید اعتراضها دست به اقدام نظامی خواهد زد. این اعتراضها پس از حملات هوایی سال گذشته اسرائیل و آمریکا به برنامه هستهای ایران و برخی مقامهای کلیدی این کشور شکل گرفته است.
با این حال، دو دیپلمات، دو منبع دولتی در خاورمیانه و دو تحلیلگر به خبرگزاری رویترز گفتهاند که اگر ناآرامیهای خیابانی و فشار خارجی نتواند به ریزش در سطوح بالای حاکمیت منجر شود، ساختار قدرت در ایران، هرچند تضعیفشده، احتمالا پابرجا خواهد ماند.
یک مقام ایرانی به رویترز گفته است که حدود دو هزار نفر در جریان اعتراضها کشته شدهاند و مسئولیت مرگ شهروندان و نیروهای امنیتی را متوجه افرادی دانسته که از آنها با عنوان «تروریست» یاد کرده است. پیشتر، نهادهای حقوق بشری شمار کشتهشدگان را حدود ۶۰۰ نفر اعلام کرده بودند.
ریزش در نیروهای امنیتی، پیشنیاز سقوط رژیم
ولی نصر، استاد دانشگاه و کارشناس ایرانی-آمریکایی در حوزه مناقشات منطقهای و سیاست خارجی آمریکا، میگوید ساختار چندلایه امنیتی ایران که بر سپاه پاسداران و نیروی شبهنظامی بسیج متکی است و در مجموع نزدیک به یک میلیون نیرو را در بر میگیرد، اعمال فشار خارجی بدون بروز شکاف داخلی را بسیار دشوار میکند.
او میگوید: «برای موفقیت چنین روندی، باید جمعیتها برای مدت بسیار طولانیتری در خیابانها حضور داشته باشند و در درون دولت فروپاشی رخ دهد. بخشی از ساختار دولت، بهویژه نیروهای امنیتی، باید دچار ریزش شوند.»
علی خامنهای، رهبر ۸۶ ساله جمهوری اسلامی، پیشتر از چندین موج ناآرامی جان سالم به در برده است. پل سالم، از مؤسسه خاورمیانه، میگوید این پنجمین خیزش بزرگ از سال ۲۰۰۹ تاکنون است و نشاندهنده تابآوری و انسجام حکومت است، حتی در شرایطی که با بحرانی عمیق و حلنشده در داخل کشور روبهروست.
آلن آیر، دیپلمات پیشین آمریکا و کارشناس امور ایران، میگوید برای تغییر این وضعیت، معترضان باید نیرویی کافی ایجاد کنند تا بتوانند بر مزیتهای ریشهدار حکومت غلبه کنند؛ از جمله نهادهای قدرتمند، پایگاه اجتماعی قابلتوجه وفادار به حکومت روحانیون، و گستره جغرافیایی و جمعیتی کشوری با ۹۰ میلیون نفر جمعیت.
بقا به معنای ثبات نیست
تحلیلگران تأکید میکنند که بقا لزوما به معنای ثبات نیست. جمهوری اسلامی با یکی از جدیترین چالشهای خود از سال ۱۹۷۹ روبهروست. تحریمها اقتصاد کشور را خفه کردهاند، بدون آنکه مسیر روشنی برای بهبود وجود داشته باشد. از نظر راهبردی نیز ایران تحت فشار اسرائیل و آمریکا قرار دارد؛ برنامه هستهایاش آسیب دیده و محور منطقهای موسوم به «محور مقاومت» با تلفات سنگین متحدانش در لبنان، سوریه و غزه تضعیف شده است.
ولی نصر میگوید اگرچه فکر نمیکند جمهوری اسلامی به «لحظه سقوط» رسیده باشد، اما «در شرایطی بسیار دشوار برای ادامه مسیر قرار دارد».
اعتراضها از ۲۸ دسامبر در واکنش به افزایش شدید قیمتها آغاز شد و سپس مستقیما حاکمیت روحانیون را هدف قرار داد. از نظر سیاسی، سرکوب خشونتآمیز اعتراضها، آنچه از مشروعیت جمهوری اسلامی باقی مانده بود را بیش از پیش فرسوده است.
گروه حقوق بشری هرانا مستقر در آمریکا، اعلام کرده کشتهشدن ۵۷۳ نفر را تأیید کرده است؛ شامل ۵۰۳ معترض و ۶۹ نیروی امنیتی. به گفته این گروه، بیش از ۱۰ هزار نفر نیز بازداشت شدهاند.
ایران آمار رسمی از تلفات ارائه نکرده و رویترز نتوانسته این ارقام را بهطور مستقل راستیآزمایی کند.
ترامپ در حال بررسی گزینهها در میانه سرکوب اعتراضها در ایران
به گفته تحلیلگران، آنچه این مقطع را متمایز میکند و سطح خطر را بالا برده، هشدارهای صریح ترامپ است مبنی بر اینکه کشتار معترضان میتواند به مداخله آمریکا منجر شود.
یک مقام آمریکایی روز یکشنبه به رویترز گفت ترامپ قرار است روز سهشنبه با مشاوران ارشد خود درباره گزینههای مربوط به ایران دیدار کند. ایران نیز اعلام کرده کانالهای ارتباطی با واشینگتن را باز نگه داشته است. ترامپ که گفته ممکن است با مقامهای ایرانی دیدار کند، روز دوشنبه تهدید کرد علیه کشورهایی که با ایران تجارت میکنند تعرفه وضع خواهد کرد. چین بزرگترین شریک تجاری ایران است.
به گفته یک منبع اسرائیلی حاضر در گفتوگو، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، و مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، روز شنبه در تماس تلفنی درباره احتمال مداخله آمریکا در ایران گفتوگو کردهاند.
پل سالم میگوید علاقه ترامپ به اعتراضها احتمالا تاکتیکی است نه ایدئولوژیک. به گفته او، هدف میتواند تضعیف حکومت تا حدی باشد که امتیازاتی مانند محدود کردن برنامه هستهای ایران از آن گرفته شود.
کاخ سفید به درخواست رویترز برای توضیح درباره اهداف ترامپ در ایران پاسخی نداد.
اجرای مدل ونزوئلا در ایران
به گفته یک دیپلمات و سه تحلیلگر، ایده «مدل ونزوئلا» در برخی محافل در واشینگتن و اورشلیم طرفدار پیدا کرده است. این مدل شامل کنار گذاشتن عالیترین مقام قدرت در ایران و ارسال این پیام به سایر ارکان حکومت است که در صورت همکاری، میتوانند در جای خود باقی بمانند.
اما اجرای چنین مدلی در ایران با موانع جدی روبهروست: یک دولت امنیتی ریشهدار، انسجام نهادی عمیق و کشوری بسیار بزرگتر و با تنوع قومی پیچیدهتر.دو مقام منطقهای و دو تحلیلگر به رویترز گفتهاند اقدام نظامی خارجی میتواند ایران را بهویژه در مناطق کردنشین و سنینشین بلوچستان، که سابقه مقاومت دارند، دچار شکافهای قومی و مذهبی کند.
در حال حاضر، محدودیتهایی وجود دارد. داراییهای نظامی آمریکا در نقاط دیگر جهان درگیر هستند، هرچند دیپلماتها گفتهاند جابهجایی نیروها میتواند بهسرعت انجام شود.
دیوید ماکوفسکی، از اندیشکده «مؤسسه واشینگتن»، میگوید اگر ترامپ دست به اقدام بزند، انتظار میرود اقدامی سریع و پراثر باشد، نه یک کارزار طولانیمدت؛ رویکردی که با ترجیح اخیر او در درگیریها، یعنی یک اقدام قاطع بهجای اعزام نیروهای زمینی، همخوانی دارد.
او میپرسد: «او بهدنبال یک حرکت واحد است که بازی را تغییر دهد، اما آن حرکت چیست؟»
فشار بر صادرات نفت ایران
گزینهها از فشار دریایی بر صادرات نفت ایران تا حملات هدفمند نظامی یا سایبری را در بر میگیرد؛ اقداماتی که همگی خطرات جدی دارند.
برخی اقدامات، به گفته منابع، میتوانند بدون توسل به زور باشند؛ از جمله بازگرداندن دسترسی اینترنت از طریق استارلینک برای کمک به ارتباط معترضان. کاخ سفید و وزارت خارجه آمریکا به پرسشهای رویترز درباره اینکه ترامپ ممکن است چه اقدامی انجام دهد یا ندهد، پاسخی ندادند.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
ماکوفسکی میگوید: «ترامپ گاهی از تهدید برای به تعویق انداختن تصمیمها استفاده میکند، گاهی برای بازدارندگی از دشمنان، و گاهی برای نشان دادن اینکه واقعا در حال آمادهسازی برای مداخله است. هنوز نمیدانیم کدامیک در اینجا صدق میکند.»
