یک مطالعه تازه نشان میدهد اگرچه پستاندارانــ از جمله انسانــ توانایی بازسازی کامل بینایی را ندارند، سلولهای سیستم بینایی پس از آسیب، میتوانند با افزایش شاخهزایی، ارتباطات عصبی را تا حد زیادی جبران کنند؛ فرایندی که میتواند برای درمان آسیبهای عصبی و اختلالات بینایی سرنخهایی تازه فراهم کند.
میلیاردها نفر در سراسر جهان با نوعی اختلال بینایی زندگی میکنند و میلیونها نفر نیز دچار نابینایی نزدیک به کامل یا کاملاند. با توجه به تعداد بالای افرادی که عملا مهمترین حس خود را از دست دادهاند، دانشمندان سالها است به طور جدی، در پی یافتن راههایی برای بازگرداندن بینایی انساناند.
در حالی که برخی جانوران در بازسازی بینایی تواناییهای شگفتانگیزی دارند، اکثر پستانداران از چنین قدرت ترمیمی بیبهرهاند. با این حال به گزارش پاپیولارمکانیکس، ممکن است انسانها از مزیتهای زیستی کاملا هم بیبهره نباشند. دانشمندان امیدوارند درک اینکه بدن چگونه پس از آسیب میتواند بینایی را تا حدی بازیابد، بتواند به یافتن درمانهایی برای بیماریهای مرتبط با بینایی منجر شود.
درمورد انسان این واقعیتی پذیرفته شده است که سلولهای عصبی یا نورونها پس از آسیب دوباره رشد نمیکنند، اما این فرضیه برای این پرسش که چرا برخی افراد پس از آسیبهای شدید، بخشی از تواناییهای خودــ از جمله بیناییــ را بازمییابند، توضیحی ندارد.
برای بررسی این موضوع، پژوهشگرانی از دانشگاه جانز هاپکینز در ایالت مریلند آمریکا، بررسی کردند که پس از آسیب، در ارتباط میان سلولهای سیستم بینایی و نورونهای مغزی در موشها چه رخ میدهد.
آنها مشاهده کردند اگرچه نورونها دوباره رشد نمیکنند، سلولهای باقیمانده شاخهزایی بیشتری پیدا میکنند و به این ترتیب، ارتباطات بیشتری در مغز ایجاد میشود. این فرایند شاخهزنی در نهایت، به ایجاد تعداد ارتباطهایی تقریبا برابر با وضعیت پیش از آسیب، منجر شد.
نتایج این مطالعه در نشریه علوم اعصاب (JNeurosci) منتشر شده است.
نویسندگان مقاله نوشتهاند: «دستگاه عصبی مرکزی با توان بازسازی محدود شناخته میشود، اما نمونههای چشمگیر بهبود عملکرد پس از آسیب، هم در مدلهای حیوانی و هم در انسانها، ظرفیت آن را برای ترمیم نشان میدهد. در این مطالعه، ما برای نخستین بار سیر تغییرات ساختاری و عملکردی را در میدانهای انتهایی سیستم بینایی آسیبدیده بررسی میکنیم.»
اگرچه موشهای تحت مطالعه تا حدی بهبود یافتند، دانشمندان از اینکه روند بهبود میان دو جنس یکسان نبود، شگفتزده شدند. آنها دریافتند که موشهای نر توان ترمیمی بیشتری نشان دادند، در حالی که در موشهای ماده بهبود کندتر و ناقصتر بود.
اگرچه این یافته هنوز توضیح روشنی ندارد، کاملا هم غیرمنتظره نیست. آتاناسیوس الکساندریس، نویسنده اصلی این پژوهش از دانشگاه جانز هاپکینز، توضیح میدهد: «زنان معمولا پس از ضربه مغزی یا آسیبهای مغزی نسبت به مردان، علائم پایدارتر و طولانیتری دارند. درک سازوکار شاخهزایی که ما مشاهده کردیم و اینکه چه عواملی این سازوکار را در زنان به تاخیر میاندازد یا مانع آن میشود، میتواند در نهایت به راهبردهایی برای تقویت بهبودی پس از آسیبهای عصبی، چه ناشی از ضربه و چه به دلیل عوامل داخلی، منجر شود.»
از آنجا که بدن پستانداران نمیتواند بینایی را بهطور کامل ترمیم کند، دانشمندان برای پیدا کردن راههای بازسازی چشم، سراغ حیوانات دیگر رفتهاند. در اوت ۲۰۲۵، پژوهشگران درباره سازوکارهای ژنتیکی درونی حلزون سیب که توانایی ترمیم چشم را دارد، گزارشی منتشر کردند. چند ماه پیش از آن نیز تیمی دیگر با بهرهگیری از راهبردهای تکاملی ماهی زبرا، موفق شد بخشی از بینایی موشها را احیا کند.
در حال حاضر، هنوز برای بازسازی کامل سلولهایی که بتواند بینایی ازدسترفته انسان را بهطور کامل بازگرداند، روشی وجود ندارند. با این حال، دانشمندان با جدیت در پی یافتن سرنخهایی برای گشودن این راز زیستیاند؛ چه در شاخههای دورافتاده حیات و چه در درون بدن خود ما.
